Chokpot, Naiwieng 16
Da kaba bteng ban ïakhun pyrshah ïa ka mat halor ka jingtih marpoh khyndew katkum ka juk stad saian ha ka thaiñ Pharomgre kaba hap hapoh Chokpot, South Garo Hills (SGH), ki kynhun seng bapher-bapher ka imlang-sahlang (CSO) ha ka Sngi Thohdieng ki la kurup ïa ki marpoh khyndew ba la tih ‘beaiñ’ na kawei ka ïing ha kawei ka shnong ba marjan hashuwa ban aiti ïa kine sha ki pulit ka thaiñ.
Lyngba ka jingpyllait khubor, kitei ki kynhun seng ki la pyntip ba ha ka 11 tarik Naiwieng, la pynlong ïa ka jingjurip lang ha katei ka jaka – ba kynthup na ka liang ka ophis Civil SDO Chokpot, ki ophisar na ka State Pollution Control Board, ka tnad pulit bad kiwei-kiwei ki ophisar Sorkar kiba dei khmih.
“Ha ka jingjurip, ym shym la ïohi ïa ki marpoh khyndew ba la tih be-aiñ ha katei ka jaka. Hynrei katkum ka jinglong-jingman jong katei ka jaka bad ki jingtip ba ngi la ïoh lum hashuwa, ngi suba jur
ba la buhrieh khnang ïa ki marpoh khyndew da ka jingkhmih lynti ïa ka jingwan jurip jong ki bor ba dei peit. Wat hapdeng ki jingkyrpad ba bunsien jong ngi, ka kynhun jurip kam shym la lah ban lap ïa kino-kino ki marpoh khyndew ha kata ka sngi, kaba la pynmih ïa ki jingartatien ba ki nongpynïaid ‘quarry’ ki la ïoh jingtip lypa hashuwa shaphang ka jingjurip,” la pynpaw ki kynhun seng lyngba ka kyrwoh khubor.
Hynrei ha ka Sngi Thohdieng, ka 14 tarik u Naiwieng, ki la ïoh ïa ka jingtip bathymmai bad kaba lah ban shaniah na ki nongshong shnong kiba sngewkhia ba ïa ki marpoh khyndew ba la tih be-aiñ la buhrieh bad song bha bad buh jngai na ka jaka kaba dei hok khnang ban lait na ka jingshah lap.
“Da kaba shimkhia mar-mar halor kane ka jingtip, ki dkhot jong ngi ki la mareh sha katei ka jaka. Hadien ba la wad bniah, ngi la lap ïa 88 tylli ki synduk marpoh khyndew kiba la song bad buhrieh bha. Kum ki nongshong shnong kiba don ka jingkitkhlieh bad ki nongsumar ïa ka jaka jong ngi, ngi la kurup noh ïa ki tiar ba la buhrieh bad ngi la aiti noh kloi ïa ki sha ki pulit ka thanad Chokpot ban leh ïa kaba donkam. Ïa ka jingkurup la pynlong ha ryngkat ka jingïaid beit ïaid ryntih bad ka jingkitkhlieh, da kaba buh ïa ka jingshngaiñ jong ki paidbah bad ka jingshai kum ka jingthmu ba kongsan tam jong ngi,” ki la bynrap.
Ki kynhun seng ki la khot ïa kane ka jingjia kum ka jingpyrshang ban ïalam bakla ïa ki bor Sorkar, ban pynkheiñ ïa ki kyndon mariang bad ban shim kabu ïa ki spah mariang jong ka Ri-lum Garo na ka bynta ka jingmyntoi shimet.
Da kaba pynrem ïa ki kam jong u trai ‘quarry’ bad baroh kito kiba donkti ban pynsuk ïa ka kam tih marpoh khyndew be-aiñ, ha ryngkat ka jingdawa ban leh mardor katkum ka aiñ pyrshah ïa kito ki ‘riew shimet kiba donkti ha ka jingtih be-aiñ bad ban buhrieh ïa ki marpoh khyndew.
Ki la kyntu ruh ïa ki tnad Sorkar bapher-bapher, kynthup ïa ka tnad khlaw, SCPB bad ki bor distrik ban pynlong ïa ka jingtohkit kaba buddien bad ban peitngor ïa kino-kino ki jingpyntrei kiba khlem ïoh jingbit – ban khang noh khlem da pynslem bad ban pynbiang ïa ka kaiphod kaba shai ha kaba ïadei bad ka jinglong-jingman jong baroh ki jingai jingbit bad ki laisen kiba ïadei bad ki kam tih marpoh khyndew ha ka thaiñ.
“Ngi kwah ban kren shai ba ki paidbah ka Chokpot bad ki kynhun seng ba ïatylli jong ka thaiñ kin ym ailad ïa ka jingtih be-aiñ, jingshalan ne jingpynïaid ïew be-aiñ ïa ki marpoh khyndew kiba kordor na ka khyndew jong ngi. Ki spah mariang jong ngi ki dei ki bynta jong ka riti-dustur jong ngi bad dei ban ïada ïa ki na ka bynta ki pateng ban wan,” ki la bynrap.
Na ka liang kitei ki kynhun seng ki la maham ba lada ka Sorkar bad ki bor ba dei khmih kim shimkhia ha ka por kaba biang halor katei ka bynta, kata kin hap ban shim da kiwei pat ki lynti ba tyngeh katkum ka synshar paidbah ban pyntikna ba ka jingtih marpoh khyndew be-aiñ kan kut noh shi syndon.

