Babu Kular Khongjirem
Ka khubor kaba la pynkyndit bad pynlyngngoh hi ngain ïa baroh khamtam ïa ngi ki nonghikai, ki nongpynïaid skul bad college haduh ka kyrdan University ban ïohi ba ka Report na ka Sorkar India ka la buh kyrdan (classified) ïa ka Jylla Meghalaya jong ngi ha ka kyrdan kaba ha trai eh (lowest rank) bad ka Jylla kaba tlot tam (worst performance state) napdeng ki state baroh jong ka ri India.
Kane ka kam (issue) ka dei kaba khia bha (very serious matter) bad ka Sorkar Meghalaya khamtam ka Education Department kam dei satia ban kheiñ sting (take lightly) halor kane ka kam.
Ngi ïohi bad sakhi shai ba katkum ka Report, ka pyni shai kdar ba ka Meghalaya ka dei ka Jylla ba bun tam eh ki skul (14582 schools) napdeng ki para Jylla ka North East.
Ngi ïohi ruh ba kiba bun tam eh ki nonghikai skul (55160 teachers) ki dei tang ha Meghalaya. Ki skul SSA lei ki mih la kum ki tit (mushroom schools) bad ki don jin haduh 3 ne 4 tylli tang ha kajuh ka shnong bad ki shnong ba kham heh lei lei ki don da ki phew tylli ha kajuh ka shnong. Ka Jylla jong ngi ka tam ruh da ki phew shah ïa ki jingdon ki skul SSA ha kiwei kiwei ki para Jylla jong ka North East. Ki College bad University ruh ki la nangbun nang bun (increasing) katba nang mih ki sngi ki por. Hynrei, ka jingdon kiba pep skul shiteng por pat (drop out) ka la nang jur nangjur (increased by 22000 every year).
Ha ka por mynshwa pat, ka Jylla Meghalaya ka dei ka Jylla kaba kham paw eh (most prominent state) ha ka thoh ka pule (Education). Ka sor Shillong lei lei ka la ïoh ïa ka nam kum ka jaka pdeng jong ka pule puthi (educational hub) bad baroh baroh ki jaidbynriew na kylleng ka ri India ki ïa knieh bad angnud eh tang ban ïoh pule ha Shillong. Kumno pat kan shu hiar kynsan ïa ka nam ka burom ha ka pule ka puthi mynta.
Ha kine ki 2 snem tam mynta, ka CM Impact Guide Book jong ka Sorkar Meghalaya ka la lah ban pynkiew klass (passed) ïa ki khynnah ba ïaleh matrik (SSLC candidates) haduh 87% tam eiei. Mynta u snem 2026 lei lei la pynpass haduh 97 % tam eiei (haba kheiñ lang bad kiba passed Supplementary Exam). Ïa ki khynnah rit lei lei (lower classes) ym shah shuh ban pynsah klas (failed/ detained). Ban mai ban shoh ïa ki khynnah ruh ym long, hap shu aimon ïa ki khynnah ha klass. Wat hapdeng kat kata ka kabu (golden opportunities) ruh, ka pule puthi ka nang hiar pynban arsut.
Ha ka por ba ki nonghikai ki pyrkhing (strict) ïa ki khynnah, ka pule ka puthi ka kiew. Ynda la pyn lait ne pyn pass lut (declared passed all) poi pynban sha trai mynta.
Ka Sorkar lyngba ka Education Department kam ju sngap ïa ka jingai jingmut (suggestions) ne ka sur (opinions/views) jong ki nonghikai ne nongpynïaid skul. Bun ki leh politic (politicised the schools) pynban ïa ki kam skul. Tang na ka bynta ka jingmyntoi politic jong ki, ki phah seng skul bad ai permission katba mon. Ki skul kiba biang, kiba pynïaid bha bad kham paw katno katno ruh hynrei kim ïoh jingïarap satia wat tang shi piah ruh namar kim dei satia ki skul jong ki MLA/Minister ne ki politician.
Lada long ha kane ka rukom, ka long shisha ka jinglehraiñ ka jingjah burom ïa ngi ki nonghikai bad nongpynïaid skul. Ki Kmie ki kpa, ki riew paidbah ba bun ruh ki sngewlehraiñ bad sngew jah burom lang kumjuh namar ngi shong bad im ha kata ka Jylla kaba wan ha trai eh (lowest state in education) kham palat ban ïa ka Bihar. Kumno ka Sorkar kan pyrkhat nangne shakhmat, kumno kan wad ki lad ki lynti (find out ways and means and strategies) khnang ban wanrah biang sa shisien ïa ka burom ka ijot (to restore the lost glory & prestige) halor kane. Ka la dei ka kamram jong uwei pa uwei u nongshong shnong ban ïa kit ïa bah lang ban kyllie biang ïa kane ka jah burom ka kheiñ burom ïa ka pule puthi hakhmat ka ri India baïar.