Sha ka ‘Akanshi-I’ kiew ka Meghalaya ha ka pule-puthi; nang lehbha ha ka PGI: Lahkmen

Shillong, Naitung 08 U Myntri ka tnad pule-puthi ka Jylla, u Bah Lahkmen Rymbui ha ka Sngi Balang u la ïathuh ba ka Meghalaya ka la kynjoh ïa ka jingmanbha kaba heh tam haba phai...

Shillong, Naitung 08

U Myntri ka tnad pule-puthi ka Jylla, u Bah Lahkmen Rymbui ha ka Sngi Balang u la ïathuh ba ka Meghalaya ka la kynjoh ïa ka jingmanbha kaba heh tam haba phai sha ka Performance Grading Index (PGI), kata da kaba kiew na ka ‘Akanshi-III’ sha ka ‘Akanshi-I’ jong u snem 2025-2026, ba la pyllait da ka tnad pule-puthi ka Sorkar Pdeng.

Da kaba ñiew ïa kane kum ka bynta kaba kongsan, u Bah Rymbui u la ong ba ym pat don Jylla kaba la kiew ar tylli ki kyrdan ha ka shisnem naduh ba la pyntreikam ïa ka PGI.

“Nga dap da ka jingkmen kaba khraw ban pyntip sha phi ba ha ka kyrdan PGI ba dang shen ba la pynmih da ka tnad pule-puthi ka Sorkar Pdeng, ka pule-puthi ha Meghalaya ka la kynriah na ka ‘Akanshi-III’ sha ka ‘Akanshi-I’,” la ong u Bah Rymbui.

U la pynkynmaw ba ha u snem 2024-2025, dei tang ka Meghalaya, ka Jylla kaba don ha ka ‘Akanshi-III’ bad ka la mad ïa ki jingshah kynthoh da ki snem namarba ka don sha trai duh ha ka kyrdan jong ka ri baroh kawei.

“Naduh u snem 2018, bad kumba u Myntri Rangbah ka Jylla u la ju kren bunsien, ka pule-puthi ka dei ka mat kaba hakhmat eh jong ngi. Ngi la ïai trei minot ban pynurlong ïa ka pule-puthi kaba paka ha Meghalaya,” u la ong.

“Watla ngi la ïohi ïa ka jingkiew ha ki ‘Score’ jong ngi ha kine ki khyndiat snem ba la dep, hynrei kam shym la paw ha ka jingpynbeit kyrdan ba hashuwa namar ki katto-katne ki daw,” u la ong.

Haba ïasam ïa ki jingtip, u Bah Rymbui u la ong ba ka PGI jong ka Jylla ka la kiew suki-suki na ka 401.62 ha u snem 2022-2023, sha ka 417.90 ha u snem 2023-2024, sha ka 448 ha u snem 2024-2025, bad mynta sha ka 525.71 ha u snem 2025-26.

“Ka Meghalaya ka dei ka Jylla kaba kiew sted tam haba phai sha ka jingmanbha (ha ka ri) hapoh ka saiñdur jong ka PGI, ha kaba ka jingkiew baroh ka long 124.09 ‘point’ ha ki saw snem ba la dep, ka jingkiew haduh 31%,” u la ong.

Da kane, ka Meghalaya mynta ka la ïasohlang bad ki 13 tylli kiwei pat ki Jylla kiba don ha ‘Akanshi-I’, kiba kynthup ïa ka Chhattisgarh, Madhya Pradesh, Mizoram, Uttar Pradesh, West Bengal, Bihar, Tripura, Jharkhand, Manipur, Nagaland, Arunachal Pradesh, bad Jammu and Kashmir.

U Myntri u la pynshong nongrim ïa kane ka jingkiew kyrdan ha ki jingïatreilang hapoh ka jingïalam jong u Myntri Rangbah ka Jylla, u Conrad K. Sangma.

“Kane ka risol ka pynpaw ïa ka jingtreilang jong u Myntri Rangbah ka Jylla, ki ophisar ka tnad pule-puthi ha Secretariat, Directorate, distrik bad Sub-Divisional, DSEO, SDSEO, BRC, BRP, ki nonghikai, ki komiti pynïaid skul, bad ki kmie ki kpa. Ka dei ka jingïatreilang jong baroh kaba la ïalam sha kane ka jingjop,” u la ong.

Hynrei u Bah Rymbui u la ban jur ba ki dang don shibun kiei-kiei kiba hap ban leh.

“Hato ngi la leh lut baroh? Em. Kane ka dei ka kam kaba dang ïaid shakhmat. Ka jingpule ka kylla na ka por sha ka por, kumta nga kyntu ïa baroh kiba don bynta ban ïai bteng ban ïatreilang. Ngin ïai bteng ban ïaid shaphrang,” u la ong.

U la batai ïa ki katto-katne ki sienjam ba kongsan ba la shim naduh u snem 2018.

Halor ka synshar-khadar bad ki jingtei, u la ong ba ka Sorkar ka la kyntiew ïa ka mang tyngka na ka bynta ka pule-puthi, kata na ka T.650 klur sha ka T.840 klur bad ka dang trei na ka bynta ka jingkheiñ kaba la antad kaba T.2000 klur kaba donkam ban pynbha ïa ki jaka pule. Ïa ki kam pynroi haba ïadei bad ki jingtei la pynlong ha la ki bynta, ha ryngkat ka jingkyrshan na ka SSA, ka Asian Development Bank, bad ka tnad Tribal Affairs ka Sorkar Pdeng.

Ka Sorkar ka la pynbiang ruh ïa ka bor ‘Solar’, ki paiñkhana, bad kiwei-kiwei ki jingdonkam sha ki skul.

Ha ka 2 tarik Naitung, u Myntri Rangbah ka Jylla u la pyllait paidbah ïa ka ‘She Thrive’ ban kyrshan ïa ki samla pule kynthei.

Haba ïadei bad ki nonghikai, u Bah Rymbui u la ong ba ka Sorkar ka la pynlong kongsan ïa ki kyrdan pule ba donkam naduh u snem 2018 bad la seng ïa ka Meghalaya Teachers Training Academy (MTTA) na ka bynta ban ïai bteng ban ai jinghikai bad kiwei-kiwei.

La wanrah ruh ïa ka rukom siew kaba beit ryntih ban pyntikna ïa ka jingshngaiñ ha ka kam bad ban pynlah ïa ki nonghikai ban trei kham bha shuh-shuh.

Haba kren shaphang ka jingïaryngkat bad ka jingïoh bynta, u la ong ba la pynbeit ïa ka jingdon jong ki skul, kata na ka 14,000 sha ka 12,000 lyngba ka jingpynïasoh lang, khlem da pynthut ïa ka jingïoh bynta lang.

U la bynrap ba ka Sorkar ka la shimkhia ruh ïa ki mat kum ka ‘Zero Enrolment’ bad ki skul kiba duna palat ki nonghikai.

Halor ki jingmih na ka jingpule, u Bah Rymbui u la kdew ba ka jing ‘pass’ ha ka kyrdan pule Secondary ka la kiew sha palat 90% hadien ba la sdang ïa ka CM IMPACT, haba ïanujor bad 54-55% kaba mynshwa.

Ka Sorkar ka la wanrah ruh ïa ki ‘Supplementary Examination’ ban ai lad ïa ki samla pule kiba la pep skul ha kine ki san snem ba la dep ban wanphai biang na bynta ka eksamin.

Baroh ki skul Sorkar ‘Secondary’ la kyntiew sha ka kyrdan ‘Higher Secondary’, bad la seng thymmai ruh ïa ki skul RMSA (Secondary) bad Higher Secondary.

U Myntri u la pynpaw ruh ka jingsngewkhia halor ka ‘Science’ bad ‘Mathematics’ kum ki bynta kiba donkam ban pynleit jingmut, khamtam ha East Garo Hills, South Garo Hills, bad kiwei-kiwei ki distrik.

Shuh shuh u la pynpaw ïa ka prokram ‘Community Skill Learning’ jong ka Jylla, kaba la mynjur da ka Kynhun Myntri ha ka 16 tarik u Kyllalyngkot, 2025, kaba la ïoh pdiang ïa ka jingithuh na ka ri baroh kawei.

Haba pynkut, u Bah Rymbui u la ong ba ka PGI ka long ban ïarap ïa ki Jylla ban khmih bniah ïa ka kyrdan jong ki bad ban pynbha man la u snem.

“Ki briew ki la ong ba ka Meghalaya ka ju don ha trai duh. Ngi kubur ïa kata, hynrei ngi tip ruh ba ngi leh ïa ki kam kiba kongsan. Nga ai burom ïa baroh ki ophisar jong ngi na ka bynta ka jingtrei minot kaba bteng jong ki, kiba mynta ki pyni ïa u soh ka jingtrei shitom,” u la ong.