Raphael Warjri
Ka lah ban long ba na ka liang jong u Bah Joy pat u la dep iohi lypa ïa kata ka jinglong jingman ha ka saiñpyrthei jong ka thaiñ, ym tang ha Ri Khasi bad ha ka thaiñ shatei lammihngi, namar u la dep swar bad twad jingmut sha kylleng ka Ri India. Kumta ka janor ba shemphang jong u ka long ban pynïalong paralok bad ka Sorkar India da kaba ap kabu na ka bynta ban ïada ia la ka jaitbynriew ha ka daw bah jong ki riewlum ha satlak ka Ri India. Dei ha kata ka nongrim ba la ïeng rasong ka Khyrnit Bahynriew ban phrung ha ka Riti Synshar Ka Ri India. Ka lah ban long ba lada ym dei na ka Khyrnit Bahynriew, lehse ki riewlum ha ka thaiñ shatei lammihngi, kynthup ruh ïa ki paidbah Khasi ki lah ban shah ïuhroit ha ki paidbyllien na dewbah India, kumba ka la jia ïa kiwei kiwei ki riewlum sha kiwei kiwei ki bynta ha dewbah jong ka Ri India. Lehse u Bah Joy ula ïohi lypa ia kata ba ka jiatbynriew Khasi kumjuh ruh ïa kiwei kiwei ki riewlum ha ka thaiñ shatei lammihngi, kin sa shah thombor kum kiwei kiwei ki riewlum ha dewbah India. Kumta u la pashat jingmut da kaba pynkhreh ïa ka Khyrnit Bahynriew ka ban ïada ïa ki riewlum ha ka thaiñ baroh kawei, wat lada ka lah ban long na ka bynta kiwei kiwei ki riewlum ha satlak ka Ri India.
Na kata ka daw la shem mynta ba ki riewlum na ka thaiñ shatei lammihngi ki khlem shah ïuhroit than kumba shah ki riewlum ha dewbah India. Kiba bun ki riewlum ha dewbah India ki la ïa khleh khawlang bad ki paidbah Rithor ka Ri India bad lada ki dang pyrshang ban long laitluid ruh la ñiew ïa ki kum ki pohjait hakhmat kiwei kiwei ki dkhar rithor. Lada shim da ka lynti jong ka aiñ lyngba ka Riti Synshar ka Ri India ka long hi kumta ba ki don kita ki riewlum kiba dang sahdien bad ki ba donkam ban ioh jingïada na ka sorkar kmie. Ka rukom buhti ïa ki riewlum baroh kum kita ki Schedule Tribe (ST), ka dei hi ka jingkheiñ kham poh kum kita ki dkhar ba la ñiew kum ki Schedule Caste (SC) bad kita ki Other Backward Classes (OBC). Ki dkhar kiba wan na dewbah India ki ñiewpoh kumjuh ïa ki riewlum ha ka thaiñ shatei lammihngi, hynrei kim shlan ban iuhroit ne thombor kumba long ïa ki riewlum ha dewbah India namar ba ki sngewthuh ba ym long. Ym long namar ba ki riewlum sha kane ka thaiñ ki kham bun paid, ki samla ruh ki don ka bor ka iktiar ba ki dkhar kin ym nud ban aireng bad ka jingim jong ki traishnong ka long kaba kham khraw ha ka imlang sahlang. Jar la katta ki dkhar ki ñiew beiñ ïa ki riewlum ha kano kano ka khep ba ki ioh kabu, kham tam ïa ki thab ki dab bad ïa kane lah ban sakhi na ki shlem trei kam jong ka sorkar kmie.
Lada khmih tang hangne hajan ruh lah ban bishar ïa ka jingsngew jong ki briew kyllum ïa ki riewlum. Ki riewlum ki sngew sarong ïalade na ka bynta ka jinglong riewlum bad da lei lei kim ju len ne shah ïano ïano ban kheiñpoh. Ki paidbynriew riewlum kum ki Khasi, Garo, Naga, Mizo, Tripuri, Kuki, Hajong Rabha, Koch Rajbongshi ter ter ki ju sngew sarong ïa la ka tynrai bynriew lajong bad kim ju ailad ban don ki ba ïuhroit ne ñiewbeiñ namar ba ki don la ka jong ka khyndew kaba dei ka Ri lajong, ba kino kino ki dkhar ki mynder na dewbah India ki shlan ban kren beiñ. Hynrei haba phai sha ki riewlum Santhal kiba dei na dewbah India kiba la wan trei ha ki kper slasha ha jylla Assam, ki la shah ïuhroit namar ba ym dei ha la Ri lajong, bad ba ki poi leit trei ha ki kper slasha jong ki khar Assamese kiba ym dei ki riewlum. Kumjuh ruh ki Kuki, Kom, Biate ha Manipur ki shah ñiewbeiñ ha ki khar Meitei, ba lah ban bishar na ki jingjia ba dang shen ha Manipur.
Jar la katta, ki Kuki, Kom, Biate ha Manipur ki kham ioh lad ban sngew trai namar ba naduh ba synshar ka Sorkar Bilat ki la ioh nongkynti ïa ka rilum sawdong ka jylla Manipur kaba dei ka rithor baseisoh. Ki Meitei ki batlakam ïa baroh ki kam ki jam ha them Imphal bad ki jaka sawdong jong ka jylla ba ki riewlum Kuki, Kom, Biate bad Naga kim da iohlad than ban tur shakhmat namar ba kah diengpyngkiang ki Meitei. Ki jingjia ba dang shen ha Manipur ki ïeng kum ki nongmuna jong kata ka jinglong jingman hapdeng ki riewlum bad riewthor. Tangba la kumno kumno ki riewlum ha jylla Manipur ba ki la don la ki jaka puta lajong ki khar Meitei kim da lah than ban khanglad ne ïuhroit ïa ki riewlum, hynrei ki Santhal ha jylla Assam ki la shu shañiah tylli ha ki khar Assamese na ka bynta baroh ki jingdonkam, namar ba ym don la ka jaka puta lajong. Na kata ka daw la kdew ba ki Santhal ki long kum kiwei kiwei ki riewlum ha dewbah Ri India, wat lada ki don la ki jaka puta lajong. Ka daw ka long ba la tyllep palat liam ki dkhar rithor haduh katta katta ba ki riewlum ki long rit paid bad shah ïuhroit laiphewjait. Katba hangne ha thaiñ shatei lammihngi ba ki paidbyllien bad ki jaka puta ki dang dei jong ki riewlum kumta la ioh lad ban aireng ïa ki dkhar kiba thmu ban kyntur. Ym lah pat ban len ba suki suki ki dkhar riewthor na dewbah India ki la nang kiew kum ban tyllep syndon ïa ki riewlum ha baroh ki liang.