D H Kharkongor
Ym ithuh ithaw ïa kane ka jinglong ka jong ka suiñbneng kaba, na ka jinglong khyllah ka jong ka, nga kum pyrkhat ba wat ki stad ki jhad ruh ki shem jingeh ban sngewthuh ïa ka. Lehse wat ma ki ruh ki hap ban rymmuiñ ïalade naba ha kiba bun ki khep ka suiñbneng kam shym la urlong kumba ki la nang khmih lynti.Nga imat ba wat kane ka ‘Operation Epic Fury’ lane ka jingïaleh kaba hapdeng ka Israel-America pyrshah ïa ka Iran ruh ka la kylla long pynban kumba long kane ka suiñbneng. Ka jingïaleh kaba thik kumba long ka suiñbneng wei ba la nang shem jingeh ban batai lane ban ithuh shai shano kan lam. Kaba eh namar kata ban batai tad lano kan jem noh jai.Kaba eh wei ba ka la nang paw shai ba kane ka dei ruh ka jingïaleh kaba namar ka jingkordor jong ka ‘umphñiang’ lem bad ka ‘lyer’ kaba ngi ioh nangthie napoh jong ka meiramew lane kata ka ‘oil and natural gases’.
Kaba eh shisha shisha ban ithuh lano kane ka ‘Operation Epic Fury’ kan kut noh. Kaba eh wei haba ki Hezbollah jong ka Lebanon pat ruh ki dang ioh lad ban ther ‘namding (missiles) ïa ka Israel.Kaba katno tam haba ka Hezbollah ka nang pynjur pynban ïa ka jingther ‘namding ka jong ki. Imat kane ka ‘Operation Epic Fury’ kan long thik kum ka jingïaleh kaba hapdeng ka Russia bad ka Ukraine. Ka jingïaleh kaba ngim shym la khmih lynti ba kan ïaineh kumne tad haduh mynta mynne.
Ngim tip shai ruh de tad lano kan laitluid biang ka khaïi ka pateng lyngba ka ‘Strait of Hormuz’. ïa kumne mynta ka ‘Strait of Hormuz’ kam long kaba shngain ïa baroh ki jait Jhad wat lada ka Iran kan plie laitluid biang war ïa ka khaïi ka pateng kaba lyngba jong ka. Kam long kaba shngain hynrei kaba ma lane kaba syier ïa baroh ki jaitjhad, katba ym pat lah ban sei biang noh napoh ki um ki jong ka (‘Strait of Hormuz’), ïa baroh ki jait ‘naval mines’. Ki ‘naval mines’ lane ki ‘sea mines’ kiba ka Iran ka pyndonkam lap-lah bad thurmur kum ka jingpynap shrip ïa baroh ki jhad kiba thmu ban ïaid lyngba jong ka. Kam dei ka kam kaba suk ban lap biang lane ban sei-biang noh, napoh ki um lane napoh ka duriaw, ïa baroh kita ki 3(lai) jait ki ‘naval mines’ lane ki ‘sea mines’. ñiuma lada dang lap biang ïa kita ki ‘naval mines’ lane ki ‘sea mines’ hynrei kam dei kaba suk ban sei biang noh ïa ki nalor ba ka dei ka kam-kaba lat por.
Kumta ka khaïi pateng lane ka ‘trade’ lyngba ka ‘Strait of Hormuz’ kan nang thut wat lada kane ka thma kan kutnoh mynta hi ka sngi lane wat lada ïa ka ‘Strait of Hormuz’ yn plie biang noh wang mynta hi ka sngi. Kan ktah jur bha ïa ki Ri jong ka dewbah Asia wei ba ka ‘Oil and Natural Gas’ kaba ki pyndonkam, kaba kumba 80%, ka dei kaba wan poi (import)lyng-ba ka ‘Strait of Hormuz’. Kiba kham kongsan na kita ki dei ka Pakistan, ka India, ka Bangladesh, ka Japan, ka South Korea bad ka China. Wat lada yn plie biang noh mynta hi ka sngi ïa ka ‘Strait of Hormuz ‘pynban kiei kiei kin nym long biang kumba ki ju long na mynnyngkong tad haduh u bnai Nailur. ïa kumne mynta ngim pat sngewthuh hynrei sa tang katto katne por ngin sa sngewthuh shai da kumno bad haduh katno kane kaei kaei ka ktah wat ïa ka ïoh ka kot ka jong ngi lang baroh.
Ngam lah khlem da ithuh ïa kiba wat hapdeng kat kine ki jingkhih phaloh jong ka pyrthei pynban ki palei naduh ka jingmut jingpyrkhat tad haduh ka mynsiem. Kim khulai wat lada ki ïohi lane ki ithuh shai ïa ka jingkhih phaloh jong kane ka pyrthei. Kiba sngewthuhshai ba kam myntoi lymne don jingmut ïa ki ba kin lyngkhum jingmut jingpyrkhat lane khuslai mynsiem halor kiei kiei kiba ki tip shai ba kim don bor. Kiba sngewthuh shai ba kieikiei kin nym jia khlem ka jingtip bad ka jingmynjur ka jong U Blei. Kiba ngeit skhem ba baroh kieikiei kin jia kat kum ka jingthmu kaba phylla ka jong U Blei. Kiba namar kata ki shañiah tyllityllan, ïa ka lashai ka lashi sngi, ha U Blei uba la synran ïa ki lyngba ka hynnin kaba ki dang shu dep ban ïaidlyngba.Kiba skhem shisha triang ka ‘jingngeit’ wei ba kila mad ïa ka ‘jingieit’, ïa ka ‘jingisnei’ lem bad ïa ka ‘jingaiei’ kaba maïan ka jong U Blei.
Ihun shisha ïa kiba wat hapdeng kat kane ka jingkhih phaloh jong ka pyrthei, kaba la nang ngam jyllop ha ka byrsieh jong ka jingbymhok, pynban ka jinglong ka jong ki ka ïasyriem kum u Noah. Kiba wat hapdeng ka jingithuh ïa ka jingbymhok bad ïa ka ‘jingrang rkhiang’ pynban ki minot thop bad ki pynleit jingmut beit khop ha kaba tei ïa la ka jong ka ‘inglieng’. Ka ‘inglieng’ kaba katkum ka jingbthah ka jong U Blei. Ki bym shah shlor lymne suitñiew ïa ki jingkrenbeiñ bad ïa ki jingrkhie beiñ jong ka pyrthei ïa ki. Ki bym sngewmong lymne sngewthut ïa kita kieikiei. Ki bym sngewpher ïa ka jingsngewthuh bakla jong ka pyrthei ïa ki. Ki bym sngewdonkam hi ruh ban pynshai ïa kata ka pyrthei halor kata kaei kaei.
