Ka ktien ka dei kawei na ki muhor ban pynithuh ïa kano kano ka jaitbynriew ha ka sla pyrthei. Khlem ka ktien, ym don jaidbynriew. Ïa ki dak thoh ha ka Khasi la wanrah da u ‘missionary’ na Wales, u Rev. Thomas Jones ha kaba ha ka 22 tarik Jylliew, 1841 u la wanpoi sha kine ki Rilum ki jong ngi. Dei une u rangbah uba la saiñdur ïa ki dak thoh: A, B, K, D, E, G, Ng, H, I, Ï, J, L, M, N, Ñ, O, P, R, S, T, U, W, Y, bad dei lyngba jong kine ki 23 tylli ki dak ba ngi sa lah ban ïoh ïa kiba bun ki kyntien kiba ngi pyndonkam man la ka sngi. Ka jingwan jong u Rev Thomas Jones 185 snem mynshwa sha kine ki Rilum ka la pynlong ïa ka ktien Khasi kumne kumba ka long mynta. Ka jingai jinghikai ïa ka ktien ka long naduh ïa ki khynnah rit bad haduh kiba pule ban ïoh ïa ka kyrdan doktor (Ph.D.) ha skulbah North Eastern Hill University (NEHU). Ka sorkar ka la buh ïa ka 22 tarik Jylliew kum kata ka ‘Sngi U Thomas Jones’ lane ka ‘Thomas Jones Day’ kum ka dak ban kynmaw burom ïa une u radbah.
Kane ka sngi bakyrpang ba ngi kynmaw burom ïa u Thomas Jones ka dei ruh ka sngi kaba ngi hap ban puson halor ka lawei jong ka ktien jong ngi. Shaei u A, B, K, D…kin poi? Ka jingïaleh da ka sorkar bad kiwei ki kynhun ban ïoh ïa ka jingithuh ïa ka ktien Khasi ha ka Riti Synshar lyngba ka Khyrnit Ba Phra ka dang ïaid haduh mynta. Ka Sorkar Pdeng kam pat ai ktien lano kan lah ban pynrung ïa ka ktien Khasi ha kane ka khyrnit bakongsan. Lada la ïoh jingithuh hapoh ka Riti Synshar, ka ktien jong ngi kan nang skhem bad kin bun ki jingmyntoi ha ka thoh ka tar ha ka ktien lajong. Ngim tip sa katno snem kan shimpor tad haduh ba ka ktien Khasi kan ïoh jaka lem ha kane ka khyrnit. Hynrei ka jingïakhun kam dei ban sangeh. Ngi dei ban ïaleh shitom haduh ba ngin da ïoh ïa kaei kaba ngi angnud.
Watla ki la don bun bah ki kot bad ki kotkhubor kiba la mih na ka por sha ka por ha ka ktien Khasi, ngi ïohi pat ba ka ktien jong ngi ka shah ktah jur na ka jingwan ki kor ki bor bad khamtam kita ki rynsan kiba pynbyrngia lane ki ‘Social Media’. Ngi shem ba ka jingthoh ïa ki dak Khasi ka la shah ktah jur lyngba ka jingkylla jong ka por. Ïa ki kyntien la shu pynrit jubor haduh ba ki bym sngewthuh ne pei phang ki shem jingeh ban tip ïa ki jingmut. Bun imat kim ïa don por shuh ban ïa thoh ïa tar ha ka rukom kaba dei haduh ba ka pynkulmar. Ka jingklet noh ïa ki katto katne ki dak Khasi ruh ka long kawei kaba ngi lap. Naduh ki tymmen ki san haduh ki samla samhoi – bun kiba la klet ïa ki dak Khasi khamtam kum ïa u G, Ng, Ï bad u Ñ. Ki jingthoh kiba khlem da pyndonkam lut ne pyndonkam hok ïa ki dak, ki long ki jingthoh kiba ïalam bakla. Ha ka jaka ba ka ktien kan nang riewspah, kan nang duk pynban.
Nalorkata, ngi shem ruh ba kata ka jingpyndonkam lang ïa ka ktien Khasi bad ktien Nongwei ka la jur bha na ka snem sha ka snem. Sharum shaneng, ïa kaba kum kata ka rukom pyndonkam lang ïa ki kyntien Khasi bad Nongwei ki ïa sin da ka ‘Khalish’ (Khasi + English). Ban ïa ka ktien lajong, kham sngewtynnad ban ïakren ïakhana wat para Khasi ruh da ka ktien Nongwei. Katta nang pnah ka kren Nongwei, katta nang sngew sarong. Kumno kan long ka jingsarong haba leh klet ïa ka ktien lajong? Ka dei ka jingbiej ban leh klet ïa la ka jong. Hooid, katta ngi dang lah ban kren ne thoh ha kiba bun tylli ki ktien, katta ka nang bha. Ka long ka jingïarap bad ka jingkyrkhu haba pnah ha kiba bun tylli ki ktien. Hynrei ym dei pat keiñ ban ïa klet noh ïa ka tynrai. Wat ym pynsynjor ïa ka tynrai lajong. Ka lajong te ka lajong hi la ka long sa kumno kumno ruh.
