Da U Anthony Balajied Nongkynrih Jumorlane, Laban
Katkum ki khanapateng bad kumba la thoh ha ki kot ithuh pyrthei (historical literature) ka imlang sahlang bad ka saiñpyrthei (political life) jong ki khasi ka sdang na ka jingïaseng lang jong ki kur, la ki long khyndiat ne shibun ha ka jingkheiñ, katba ki ïadon, lada ki long san, shiphew ne arphew ne shibun na kata ki la ïathikna kaba seng kaba buh ïa ka shnong kaba nyngkong kaba pynlong ïalade kum ka imlang sahlang kaba donbor ha ka saiñpyrthei, ki sa ïa jied ïa u kñi Rangbah duh jong ka kur kaba ha khmat ban long u kynja Lyngdoh ne Basan jong baroh ka shnong kaba la khot “Ka Raid” (ha Ri- Khasi Sepngi la khot “Ka Ri- Khaiñ”) Ka jingïasnoh lang ki kur ha ka synshar khadar ha ka jaka ba la shong, ka long ka Nongrim jong ka imlang sahlang kaba pura kaba la khot “Ka Raid”. Ki Rangbah jong man la ki kur ki baseng ïa ka raid ki shim ïa ki u dor ne khet. Kum U Lyngdoh, U Basan, U Sangot, U Pator, U Maji, U Shutia, U Sohblei, kiba kynthup ïa kiwei kiwei de, bad kim don jingsngew bishni eiei, hynrei da ka dohnud ba beit ba sngur, ki ïa pynskhem khnang na ka bynta laka jingbit ïalade hi. Ki raid ki long ki jaka shongbriew kiba kyrpang bad kiba lait-luid.
Kano kano ka shnong haba la don la U Lyngdoh U basan bad ki rangbah ba kham shai jingmut, kine kim ju shong jaipdeh hynrei ki imsngi kumno ban wad lad wad lynti ban long ka jingïateh kur bad kiwei kiwei kiba shong markhap, ba, lada jia kumno kumno ka jingshitom, kan long ban ïarap ban ïatur ïabeh ryngkat, bad da kane ka rukom jingïateh kular ki briew ki ïa shongsuk para markhappud, ki ïatehkular ban ïarep ïariang, ïabam ïadih khlem don jingïakajia ne jingïashun ïa bishni eiei, ki ïa buh ki pud ki sam, da kaba ïathung ki mawbri ban ym ïatab, ne pynlong jingïania. U Lyngdoh U Basan ryngkat ki Rangbah ki ïa pynskhem da ka rukom jingkhawai bad ki buh sakhi satar, ha ki ryngkew ki ba ki kheiñ kiba long blei kiba da-ba-ker ïaki.
Ha kane ka rukom, ki shnong kiba la don ki Lyngdoh ki Basan ban synshar, ki la nangkhraw bor bad da kaba ïaleh ha kata ka rukom, ka shnong- ka – thaw ka nangroi nangbun, bad ka pud ka lah nangïar bad ka jingsynshar ka lah nang beit. Ñiar eh ban shem ha ki por hyndai hynthai ha ka imlang sahlang khasi ba kawei ka shnong, kan ïalehthma bad kawei pat ka shnong, hynrei lada don lad ki ïaleh kumno ban pynlong ka jingïasuk bad ban ïa long kawei ka jingpynïaid, kawei ka synshar. Ha ki por hyndai hynthai ki khasi ki kheiñ sang ban leitktah leit shim bor ïa kaei kaei bym dei la ka jong, khamtam ïa u pud u sam, ka muluk, ka jaka, ka shnong ka thaw, kaba la bat la shong kiwei pat ki briew, kiba khamrit bad duna ha ka bor ka mynsiem, ki wan da kaba suk ban ïasoh ban ïalong lang kawei bad kito kiba kham khlaiñ kham donbor, bad ki rangbah jong kano kano ka shnong kiba kham don ka buit ka akor kaba kham shai ki ïateh da ka rukom jingpynïasuk haba don jingïakajia kawei ka shnong bad kawei pat, ki pyni-ki-tem baroh arliang ban ïa bha bad kita ki shnong, ki shnong kiba kham duna bor mian-pa-mian ki ïasnoh bad kita kiba kham donbor bad kham khlaiñ.
Ka jingïasnohkti bad ïa synrop lang jong ki Lyngdoh ki Basan ryngkat bad ki Rangbah kiba kham don buit don akor jong ki shnong ki shnong, mian-pa -mian da kaba ïaleh ha kane ka rukom ka kylla long kawei ka synshar kaba kham khraw kaba la kylla long ha ka dur ka Hima. Ki raid ki la don lypa naduh ka pateng bynriewshuwa ban seng ïa ka Hima. Ka jingpynïaid ne jingseng ïa ka Hima ryngkat bad u syiem ka long kaba dang shen bha ban da ïanujor bad ka rta bad ka history banyng-kong kaba u bynriew khasi uba shong la sah ha kine ki lum ki Lyngdoh, ki Basan ki Myntri bad kiwei kiwei de ki dei ki khlieh nongsynshar jong ki raid bad la khot ïaki ‘ki bakhraw’, te ban nangkhraw nangïar ka hima ban khmih ïa u ba bun balang ki ‘bakhraw’ ki jied na kawei pat ka Hima bad ki thung ne pynkyntang Syiem na ka bynta ban ri ban sumar ban lum ban lang ïa utei ïa uthie bad nangïar nangroi la ka hima-sima, ban sah la ka burom ha khmat ka pyrthei kumba la buh la sat ba kan long ka baheh pateng-la-pateng ba kan don ka jingsynshar kaba lah ban shongsuk shongsaiñ bad syiem, bad khun, bad paid bad ka bym pan pisa pan tyngka eiei kum ban pynduk pynshitom, ne pynud ïa u khun-u-hajar, “Ki bakhraw” bad ka dorbar jong ki bakhraw ka long kaba ha khlieh tam ha ka hima, kaba wat u Syiem hi ruh u hap ban konguh bad buh ïa ka hukum jong ka.
Ka jingïasoh lang ki raid ka long beit na ka bynta ka jingbishar bad ka jingïada, ym shym la don ka jingpynïasoh ïa ka khyndew ka shyïap. Namar kata, U Syiem bad ka dorbar jong ka Hima kim don kano kano ka bor halor ka khyndew ka shyïap. Ka khyndew ka shyïap hapoh ka Ri- Khasi ka bor kam shong tang ha u syiem, ne ha u Rangbah jong kano kano ka shnong ne ka Hima, hynrei ka long ha ka bor balang bad “ki bakhraw batri”, ki tymmen ki san bad ki paidbah. Ka Ri-Khasi kam long ka jakatrai jong uno-uno uwei u briew, hynrei naduh basdang ka la long ka jaka ba la wan poi ban thaw ne seng shnong da ki briew kaba ka jingim jong ki ka long da ka thung-ka tep, ka rep-ka-riang, bad kita kiba la poi ban seng shnong nyngkong ki bat ïa la ki jaka rep ne ki bri, da kaba ïa buh bynta marphang marphang ha la shi-ïingshi-ïing ne shi-kur shi-kur bad ki kam trai ïa kita ki jaka kum ki jingïoh kynti pateng-la-pateng, ba la khot ka Ri-kynti, ba kita kiba la bat ïa kita ki jaka ki long ki trai khyndew, bad ki don da ki pud ba la thung da ki maw ba la khot Mawbri ne Khyndew.
Kawei pat ruh, don ka jaka kaba ki shnong ki la ïabuh khnang, kum ka khyndew shnong kaba ïadei lang baroh, bad ka bym long kynti tang shi-ïing ne shi-kur. Kum ha kine ki jaka, kino kino ki lah ban thung ban rep, ban pyndonkam katba mon, hynrei kim lah ban kam ban long trai wat ïa kata kaba ki la bat, kata ba ka long ba kino kino kiba la trei ba la ktah kum ha kitei ki jaka, ba katba ki dang sumar ka sah ha ka bor jong ki, hynrei, haba ki lah ïehnoh uno-uno ruh u lah ban trei lada u I bit khlem jingkhang ne mana eiei. Te kum ïa kine ki jaka ki khot ki rishnong-riseng ne ri-raid.
Ha kine ki jaka baroh ar-rukom, ri-raid bad ri-kynti, u Syiem ne uno uba long kum u nongsynshar jong kata ka shnong um lah ne don bor ban kam halade kum la ka jong; hynrei haba don eiei ka jingïakajia majia ïa ki pud ki sam, u lah ban bishar ban pynbeit ryngkat bad ki shnong ki thaw, bad haba ki shem eiei ba don kiba leh bymhok, ki pynïasuk ha ryngkat ki tymmen-ki-san, ki bakhraw batri ryngkat u syiem ne uba long rangbah nongsynshar shnong. Kane ka rukomïabat- ïakam khyndew kaba la ju don naduh barim ka dang sah hi haduh mynta.
Ka khyndew ka shyiap ka sah hi ka longtrai jong ki kur, bad jong ka shnong ne ka raid. Ka rukom bat khyndew jong ki khasi ka kut tang ha ‘ri-raid’. Ka Ri-Raid ka don tang ha ka kyrdan raid, bad ka long kaba beiñ bad ba shisha ban khot ïa ka, ka ‘ri-raid’ ha baroh ki kyrdan. Baroh ki ri-raid ha ka hima ki don hapoh ka bor synshar khyndew jong ka dorbar raid kaba dei peit, ym jong ka Hima baroh kawei. U bakhraw ha ka hima u don la ka raid jong u hi kaba u long u khlieh bad kaba u mihkhmat. U Syiem pat, ha kawei ka liang, um dei u jong kano kano ka raid.
Ki bakhraw ki bat ïa ka bor synshar balaitlud halor baroh ki khyndew ki shyiap hapoh la ka raid, bad ka hima ka kynthup ïa ki pud ki sam kiba shynna bha jong ki raid tang marwei. Kane ka long ka daw ba ong ba u Syiem Khasi um pat shim la long bad um long satia u nongsynshar pud synshar sam. U Phareng u la ïohi ruh ba ki khun-ki-hajar ki raid (Ki Syiem Khasi) kim dei ki nongsynshar halor ki khyndew bad kim don bor eiei halor ka khyndew, bad ha kaba ïadei bad ka khyndew bad ki hok halor ka khyndew, ki Syem ki shong mar katjuh kum uwei pa uwei u briew ha ka imlang sahlang. Ki raid kim dei ki bynta jong ka hima, hynrei ki dei ki nonglong tynrai bad ki nonglong Nongrim jong ka raid, kat ba ka raid pat kam dei ka jingïasyllok jong ki shnong kumba ju sngewthuh bakla, hynrei ka long ka tynrai shisha jong ka imlang sahlang jong ki khasi kaba la pynkha ïa ki jaka shong basa bapher kiba la nangroi nangsan bad ki don la ka Dorbor shnong ha ka ïaid sted ka juk. Kumta ki shnong ki dei ki bynta kiba hapoh ka raid.
Ka bor synshar ba shisha ha ka imlang sahlang Khasi ka dei ka dorbar jong ki kynjaniam kynjatynrai jong ka raid lane ba la khot ‘ ka dorbar-longsan’. Ka ‘Raid’ kam dei ka ‘Raj’, bad ka ‘ri-raid’ kam dei ka ‘ri-raj’, kat kum ka jingong bad jingkhot jong ki phareng. U ‘Raj’ u dei u bynta jong ka hima jong U Syiem lane U Raja, hynrei ym pat shym la don uwei ruh u Syiem Khasi lane ka Hima Khasi. Ka raid bad ka dorbar jong ka pat ka la long mynshuwa ka jingshah long ki shnong bad ka hima. Ki raid kim dei ki bynta jong ka hima, hynrei ki dei ki nonglong tynrai bad ki nonglong Nongrim jong ka hima. Ka hima ka lah mih na ka jingïasyllok lang jong ki raid, katba ka raid pat kam dei ka jingïasyllok jong ki shnong kumba ju sngewthuh bakla, hynrei ka la long ka tynrai shisha jong ka imlang sahlang politik jong ki Khasi kaba la pynkha ïa ki jaka shong basa bapher kiba la nangroi nangsan bad mynta ki la kylla long ki shnong kiba mynta bad ki don la ka dorbar-shnong ha ka ïaid sted ka juk. Kumta ki shnong ki dei ki bynta kiba hapoh ka raid.
“Mynshuwa, ki shnong ha ka raid ki khlem don dorbar; ki don beit tang ‘ki tymmen-shnong’ ban pynneh ïa ka aiñ bad ka jingshongsuk shongsaiñ khlem da don ka bor halor ka khyndew ka shyiap (territory). Ka bor halor ka khyndew ka shyiap ka shong tang ha ka dorbar-raid.” “Tang ka dorbar-raid ka don ka iktiar halor la ki jong ki khyndew (kynthup lang bad ki shnong kiba hap hapoh jong ka), bad tang ka dorbar-raid hi kaba lah ban pynwai khyndew lane ban ioh jingmyntoi na ki jingmih jong la ka khyndew.
Hynrei ka jingïathuh kiba bit kiba biang ïa ka ‘Raid’ kam shym la long kaba da ai da ki nongsynshar phareng bad wat da ka District Council ruh mynta, bad namar kata ka bor bad ka iktiar jong ka, ka la hiar rynjiup rynjiup ryngkat bad ka jingmihmai ka Dorbar Shnong kaba long ka rukom synshar kaba mynta. Ka Dorbar Shnong mynta ka long ka shlem kaba la kylla dur bad shna thymmai naka jingkhleh lang ïa ka riti dustur Khasi bad ka synshar paidbah (democracy) kaba mynta. Ka long ka dur kabathymmai lane ka rukom synshar ba ïasyriem ïa Ka Dorbar Raid kaba donbor mynshwa, kaba treikam pat ha ka imlang sahlang kaba mynta. Ka Dorbar Shnong, kam long kumba ka long ha Dorbar Raid kaba mynshwa, kam long shuh ka shlem kaba ïadei ha ki kur ki jait hynrei ka long kaba la plie lad ïa baroh ki rangbah bad ki kynthei kiba shongbasah ha ka shnong. Ki kam synshar khadar bad ka bor halor ka khyndew ka shyiap ha ka Raid, hyndai ka long tang ka bhah kaba kyrpang ïa ki kurba thung Nongrim ïa ka Raid kiba ngi khot ‘ki binong-bishon’, ïa ki kur kiba wan shong-sah kham hadien pat la khot ‘ki shongthap-shongbiang’, kiba don ïa baroh ki hok lait noh tang ha ki kam synshar khadar jong ka Raid. Ha ka Dorbar Shnong mynta pat, baroh ki nongshong shnong kiba dei ki Khasi ki kylla long ‘ki binong-bishon’ bad baroh ki nongshong shnong kiba ym dei ki Khasi ki kylla long ‘ki shongthap-shongbiang’. Katta ka long ka jingïapher ka iktiar ha ka imlang sahlang Khasi.
Ka jingpang synshar ha ka imlang sahlang Khasi mynta ka long namarba ka jingkylli jong ka bor pynïaid ha ka pyrdi ka bym pat lah ban pynbeit. U pud u sam ha ka por ba la leit ka shong ha u dorbar-raid. Katkum ka ritidustur, kane ka bor la pateng hi mar-mar katkum ka dustur ban long ka bor pynïaid ha ki nongshongshnong. Kane ka long ka daw ba wat la don ka riti synshar mynta, ki briew Khasi ha kiba bun ki khep ki sngew ba u wei pa u wei u shnong uba don dorbar-shnong u long kum kawei ka ri kaba laitlud, bad ym don shuh kawei pat ka bor ha ka pyrdi pyrthei kaba lah ban leh eiei hapoh u pud u sam jong ka shnong khlem ka jingbit na u dorbar-shnong. Ki rai jingmut jong u dorbar-shnong kiba la khot ‘ki rai dorbar’ ki long ka aiñ kaba ha khlieh duh ba ki nongshongshnong ki kohnguh. Em u District Council, em ruh u hima uba la lah ban ïoh ïa ka jingithuh kum ka bor pynïaid ha ka imlang sahlang Khasi wat la ki don ka jingkyrshan na ki aiñ.