Raphael Warjri
Kumno ba ka rukom kheiñ Khasi ka byrshem bad ka stadtip stadmaïan ka juk mynta, dei kata ka shiphew bnai bneng kaba kynthup arphewphra sngi shibnai, kata ka mut ba la ih bha ka long briew I khunlung ba pun ka long ha ka arspah phraphew sngi. Lada shim da ka jingkheiñ jong ka stadmaïan longbynriew (biological science) da ki bnai ha ka rukom kheiñ sngi mynta ka long thik khyndai bnai shitaiew ha kata ka arspah phraphew sngi. Ha ba shim antad saw bnai ba laiphewwei sngi bad san bnai ba laiphew sngi synrop sa hynñiew sngi ne shitaiew ka long khyndai bnai shitaiew lane arspah phraphew wei sngi. Kumta lada dei ha ki bnai ba kynthup ia u bnai Rymphang ba don tang arphewphra ne arphewkhyndai sngi la ia biang thik katkum ka rukom kheiñ Khasi ba shiphew bnai bneng. Nangta pat kumno ba ka jingshisha ka ba long ha pyrthei ka iahap slait bad ka khanatang Khasi ka ba siat pharshi ha ka ba thang ïa ka meiramew ynda ka la iap. Ka khanatang ka ïathuh ba baroh san ngut ki khun ka meiramew kata ka sngi, u bnai, ka lyer, ka um bad ka ding ki la pyrshang ban thang ïa ka meiramew bad ka la urlong tang ha ka khun khatduh kata ka ding kaba lah ban thang ïa ka pyut ka pyar jong ka metbah ki bynriew ynda ki la iap.
Ka long ka jingshisha ha satlak pyrthei ba dei tang ka ding kaba lah ban thang ïa ka metiap kumba phalang ka pharshi na ka khanatang Khasi. Wat ïa kito kiba shu tep ruh ka wandur hi kum ka pyrkhat Khasi ba yn sa pyut ka met haduh ban da man khyndew, kata ka mut ban ïasoh biang ha ka meiramew. Ha ba pyrkhat ïa ka tynrai Khasi kaba kheiñ kmie ïa ka khyndew ba la nam ka Meiramew ka long kaba shongñia palat haba nujor na baroh ki rukom jong ki paidbynriew ha shityllup ka pyrthei. Ym dei ban ñiew ba don khyndew tang hangne ha pyrthei, namar katkum ki sabut lyngba ka stadtip stadmaïan ka don ka kynja khyndew tylli ne kynja dpei pui pui ha jan baroh ki metbneng ha ka lisan, kynthup ruh ha ka sngi bad u bnai, tangba ha ka sngi ki long um shilynter na ka jingkhluit ba palat liam khlem sangeh. Kumba kiei kiei kiba tylli ki um haba thang ka sngi, kumta ruh kiei kiei ki lang tylli ha ba la pajih sha jngai na ka sngi, kum ka um kaba kylla thah. Ki khlur kynthup ïa u lurdihduma (comet) bad lursiatding (meteor) ki dei ki metbneng ba long da ka kynja mar pyrshi (crystal matter) ba phyrnai ba tyngshaiñ shabar.
Ka khyndew ka don ha man la ki metbneng shityllup ka lisan ban long ka kmie jong baroh ki jynthaw ba long ba man ha shityllup ka lisan kynthup ha pyrthei. Katba dang jlan ka ryta ka khyndew ba neh sah hajuh khlem khih ka lah ban kylla eh ban long maw, katba ka khyndew kaba khih ban kyrsoi ka dang ïai mih na kawei ka ïa sha ka wei pat ka ïa. Kumno ka khyndew ka khih ka kyrsoi ka long ha ba la seilung bad shylluit ka metbah ba wandur kum kino kino ki jynthaw, ka san ka mer ka thylleng bad suki suki ka iapstai haduh ban da kylla ka pyut ka pyar ba ka sa man khyndew biang sa shisien shiwat. Kumta ym don jingkut shilynter ïa ka khyndew ba kan kyrsoi na ka ryta sha ka ryta. Ka pali jong ka jylli ïaid ki jynthaw baroh ka long ba ki kylla dur katkum ka tynrai jynthaw bad ha kaba wai ki kylla pyut bad man khyndew ba ïaineh ha ka meiramew. Lait na ka doh metbah jong ki bynriew baroh ki mrad ki mreng, ki sim ki doh, ki dohkha dohpnat, ki khñiang ki ksiah, ki jynthung jyntep, ki dieng ki siej ter ter ki don la ka pali ha ka ryta ba kin seilung, kin plung, kin metbah, kin ïaw kin ih, kin tymmen bad kylla tlor kylla swai nangta ba kin da iapduh ne iapstai haduh ban da pyut syndon bad kylla khyndew pat ha ka jylli jingïaid ki aïom.
Kumta kiei kiei baroh ki don la ka aïom ban kheiñ la ka karta naduh dang lung haduh ynda iaw ba ki sa tlor sa swai tat ha ban da iap stai bad kylla khyndew. Manla ki jynthaw ki don la ka ryta ha la ka pali ba kin ïaineh ïaisah ha pyrthei bad ki duhjait ban mih thymmai da kiwei. Katkum ka stadtip stadmaïan jong ka juk mynta, ynda la tih sani la lap sabut ba ki jynthung ki dei ki jynthaw ba neh slem tam ha pyrthei ha ba nujor bad kiwei kiwei ki jynthaw. Napdeng ki jynthung baroh don uwei u jait dieng ba tip kum u Pando ba mih ha Utah jong ka Ri America u im haduh kumba phraphew hajar snem bad ym lah ban shem sha kiwei kiwei pat ki jaka ha satlak pyrthei. Nangta pat ki don ki jait phlang jait khah ki ba mih sha tbian jong ka sla du-riaw kiba lah ban im haduh kumba shiphew hajar snem. Ki ba kham kloi ban iap dei ki jynthaw bakhih bad ba lah ban ïaid kylleng na kawei ka jaka sha kawei pat. Napdeng ki jynthaw bakhih bad ba ïaid ne par dei tang u kynja khalad u ba lah ban im haduh sawspah snem. Lait nangta kiwei kiwei ki jynthaw ki im tang kumba shi-spah snem ne duna kynthup ruh ïa ki bynriew. Ki jynthaw kiba kloi tam eh ban iap tang shipor dei ki kynja khñiang ba long kum ki ñiang kynthah um kiba im tang kumba san minit, tangba ki roi palat liam haduh ba ym ju duh ba kin krih ha kylleng ka ryngkew.

