Ka Niam, ka saiñ pyrthei bad ka jinglaitluid ha ka jingmane Blei ha ka jylla Meghalaya

U Bhogtoram Mawroh Ha ka taïew ba la dep, u Myntri Rangbah ka Jylla Meghalaya, u Conrad Sangma, u la pynbna paidbah ba ka Sorkar kan pynlong ïa ki tamasa rwai Gospel ha Khasi Hills...

U Bhogtoram Mawroh

Ha ka taïew ba la dep, u Myntri Rangbah ka Jylla Meghalaya, u Conrad Sangma, u la pynbna paidbah ba ka Sorkar kan pynlong ïa ki tamasa rwai Gospel ha Khasi Hills bad Garo Hills, ha ka jingïatreilang bad ki kynhun niam bapher bapher jong ki Balang, khnang ban kyntiew ïa ki jingrwai Khristan bad ban rakhe ïa ki riti dustur bad jingngeit niam Kristan jong ka Jylla. Khlem artatien, kane ka dei ka sienjam saiñ pyrthei kaba thmu ban pyni sha ki paidbah jong ka Jylla Meghalaya ba ka jylla ka dei kaba bun paid ki dei ki Kristan, bad ba ka NPP kan ïada ïa ki jingmyntoi jong ki. Khamtam eh ha kum kane ka por, ha kaba ki Kristan, ryngkat bad kiwei pat ki kynhun rit paid, khamtam eh ki Muslim, ki dang ïakynduh ïa shibun ki jingeh bad jingpynbor ha kylleng jong ka ri India.

Kum ka nuksa, ha ka 5 tarik u Naiwieng, da ki spah ngut ki Khristan ki la ïaid paidbah ha ka nongbah Kolkata ban pyrshah ïa ki jingshah thombor jong ki ha ki kynhun paidbah kiba ïatreilang bad ka Hindutva, ki kam pynjot pynpra bad ki jingkynnoh ba don ki jingpynbor bad byrngem byrsit, kiba la thmu pyrshah ïa ki ïingmane, ki jingïaseng ïalap paidbah, ki jaka duwai bad ki jaka mane Blei bapher bapher ha kylleng ka jylla West Bengal. Naduh ba ka BJP ka la wan ha ka bor synshar, la ïathuh ba la don kumba 48 tylli ki jingjia shah thombor ïa ki jingïaseng pynlong jingduwai bad ki jaka mane Blei ha kylleng jong ka jylla. Hynrei, katkum ka jingong jong ka Bangiya Christiya Pariseba (BCP), la pynrung ïa ki kaiphod FIR (First Information Reports) tang ha ki 16 tylli ki mukotduma na kine ki jingjia. Ka jinglong jingman kaba kum kane ka la jia ruh ha jylla Odisha. Hadien ba ka BJP ka la wan ha ka bor synshar, arngut ki kynthei trai ri trai muluk ki la shah teh ha u dieng bad shah tied da ki dieng shi sngi hadien ka Kristmas. Ki nongthombor ki la pynmynsaw jur ïa ki durkhmat jong kine ki kynthei bad pynbor ïa ki ban pyrta ïa ka kyntien, “Jai Shri Ram”.

Ki dak ki shin jong ka jingktah jong ka Hindutva ha Meghalaya ki la sdang paw shynna. Ha u bnai Ïaiong jong une u snem, ka BJP ka la pynpaw ïa ka jingthmu ban pynlong ïa ka krem Mawjymbuin ha Mawsynram kum kawei na ki jaka kyntang jong ka jingmane Blei jong ki, lyngba ki skhim PRASAD bad Swadesh Darshan 2.0. Kane ka jingai jingmut la ai watla la tip bha ba ka khyndew ka dei ka nongkynti jong ki trai ri trai muluk jong ka Jylla, ym jong ki briew nabar kiba ñiew ïa kane ka krem kum ka jaka kyntang jong ka niam jong ki, bad lyngba kane ki pyrshang ruh ban kam trai ïa katei ka khyndew. Watla mynta ki trai ri trai muluk jong ka Jylla ki don ha ka jingbun paid kaba dei ki Kristan, hynrei mynshwa ki la don la ka jong ka niam tynrai, kaba la tip kum ka Niam Khasi, kaba rim palat ïa ka niam Hindu da kumba ar hajar snem.

Ha ka jingshisha, ki Khasi ki don ka jingïadei bad ki kynhun briew kiba kren ïa ki ktien Austroasiatic, kiba la paw ba ki la shong sah ha kiba bun ki bynta jong ka them Ganga ha ki por mynshwa, tad haduh ba la pynkynriah ïa ki, katkum ka jingsngewthuh kaba bun, da ki kynhun Indo-Aryan kiba wan hadien, kiba la wanrah ïa ka ktien Sanskrit bad ka niam Vedic Hindu na Central Asia. Ki briew kiba la sah ha ka them Ganga ki la shah pynhiar kyrdan ha ka rukom ñiew ïa ki jaidbynriew, bad la buh ïa ki ha ka kyrdan jait niam kaba shapoh duh.

Kawei ka nuksa jong kane lah ban shem hapdeng ki kynhun jaidbynriew Nishad ha ki jylla Bihar bad Uttar Pradesh, ha kaba katto katne na kine ki kynhun ki la dawa ban pynkylla ïa ka kyrdan jong ki na ka Other Backward Classes (OBCs) sha ka Scheduled Castes (SCs). Katba ka kynhun jaidbynriew Rajbhar, khamtam eh, ka la dawa ban ithuh ïa ki kum ka Scheduled Tribe (ST).

Kane ka long namar ba ha ki kot pule hyndai ha ka ktien Sanskrit, ki kot niam Vedic bad ki jingïathuhkhana niam kum ka Ramayana bad ka Mahabharata, la pyndonkam ïa ka kyntien “Nishada” da ki kynhun Indo-Aryan kum ka kyrteng kaba kynthup lang ïa ki kynhun trai ri trai muluk kiba ym dei ki Aryan, kiba shong ha ki khlaw ha ki bynta pdeng bad mihngi jong ka ri India. Mynta, ki jaka puta kiba long ki nongkynti jong kine ki kynhun jaidbynriew ki la shah buhai shnong bad shah knieh jaka da ki kynhun Indo-Aryan kiba la wan hadien. Kumta, ki ktien, ki niam bad ki riti dustur tynrai jong ki ki la jan duh noh. Hynrei, dang don pat katto katne ki kynhun jaidbynriew Munda, Oraon bad Ho kiba dang bteng ban bud ïa ka niam tynrai jong ki, kaba la tip kum ka Sarna Dharma.

Don ruh ka jingpyrshang ban pynrung ïa ki kynhun jaidbynriew trai ri trai muluk ha ki bynta pdeng jong ka ri India hapoh ka jingkdup jong ka niam Hindu, da kaba kam ba kim dei ki Adivasi (ki briew kiba la shong ha ka jaka naduh ki por hyndai), hynrei tang ki Vanvasi (ki briew kiba shong ha ki khlaw) ne ki Janajati (ki kynhun briew kiba don ka jingïapher ha ka jaidbynriew ne kiba don kajuh ka tynrai). Kine ki kyntien ki don ka jingmut kaba ïasnoh bad ka saiñ pyrthei, namar ki pynduh ïa ka hok bad ka jingkam trai jong ki kynhun jaidbynriew trai ri trai muluk halor ki jaka jong ki kmie ki kpa tymmen jong ki, kumba la ithuh ruh da ki ain jong ka hok longbriew manbriew ha ka pyrthei, kum ka United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP). Ka India ka la ai jingkyrshan ïa kane ka jingpynmih ïa ka jingïateh ha ka jingïalang paidbah jong ka United Nations General Assembly ha u snem 2007. Namarkata, ka jingtyrwa ban pynlong ïa ka jingleit pilkrim (pilgrimage) sha ka Krem Mawjymbuin kam dei tang kawei ka jingleit jngoh ïa ka jinglong ka mariang kaba ïasyriem kum ka Shiva Linga. Hynrei, ka don ruh ka jingthmu ban pynskhem ïa ka jingkam trai halor ka khyndew bad ka jaka jong ki trai ri trai muluk, kaba naduh mynbarim kam ju shah synshar ne shah bat mynno mynno ruh da kino kino ki bor kiba nabar.

Kumjuh ruh, ka jingthmu jong ka jingïaid paidbah Gau Dhwaj Sthapana Bharat Yatra, kaba la lamkhmat da u Jagadguru Shankaracharya Swami Avimukteshwaranand Saraswati, bad ka jingïakhih Gau Pratishtha Andolan ban pynbna ïa ka masi kum ka Rashtra Mata (Ka Kmie jong ka Ri), kynthup ruh ïa ki jingpyrshang jong ki ban pynieng ïa ka lama jong ki ha Meghalaya bad ha kiwei pat ki bynta jong ka Thaiñ Shatei Lammihngi jong ka India, ka long ban pynskhem ïa ka jingkam ba baroh ki briew ha India ki dei ki Hindu bad kumta ki dei ban pdiang ïa ka rukom leh niam Hindu kaba khang ïa ka bam doh masi.

Hynrei, ki jaidbynriew trai ri trai muluk jong ka Thaiñ Shatei Lammihngi kim shym la ailad ïa kane ka jingïaid paidbah ban rung sha ki jaka jong ki. U Jagadguru Shankaracharya Swami Avimukteshwaranand Saraswati, khamtam eh ha Meghalaya, u la hap ban hun tang da kaba pynher ïa ka lama jong u na ka liengsuiñ, khlem da lah ban pynïeng ïa ka ha ka khyndew jong ka Jylla. Namar ba dei ka BJP kaba la ai jingmut ban pynlong ïa ka Krem Mawjymbuiñ kum kawei na ki jaka leit pilkrim jong ki Hindu, ka la don ka jingsngewkhia kaba jur bad kaba pynpyrkhat jylliew hapdeng bun ngut ki briew ha ka Jylla halor kaei pat kaba katei ka party kan sa tyrwa ha ki por ban wan, khamtam eh mynta ba ka la lah ban khring bad pynrung ïa phra ngut ki MLA jong ka UDP sha ka liang jong ka.

U Lahkmen Rymbui, uba long u nongïalam jong ki MLA kiba la mih noh na ka UDP, u la dep ban pynphai ñia kylla ïa ka Khasi Jaiñtia Christian Leaders’ Forum (KJCLF), halor ka jingkylli jong ki ïa ka rai jong kine ki MLA ban pynïasoh bad ka BJP. U la kyntu ïa ki nongïalam Balang ba kim dei ban “kynthoh ne pynrem khlem da tip ïa ki jingshisha” ne ban ai jingbishar ïa ki rai saiñ pyrthei jong ki. Ha ka jaka jong kata, u la ong ba ki nongïalam Balang ki dei ban duwai na ka bynta kine ki nongmihkhmat paidbah, khnang ba kin lah ban pyndep hok ïa ka kam bad ban pynurlong ïa ki jingdawa bad ki thong kiba ki la thmu ban buddien na ka bynta ka jylla baroh kawei. Dei hapoh kane ka jinglong jingman ba ka rai jong u Conrad Sangma ban pynlong ïa ki tamasa rwai Gospel ha Khasi Hills bad Garo Hills ka kylla long kaba donkam ban ïa nujor bad bishar bniah bha. U thmu ban pynsngew ïa ki dak ki shin sha ki paidbah ba ka Sorkar ka ïeng ryngkat bad ka kynhun Kristan ha ka Jylla. Hynrei, hato kane ka dei ka rai kaba dei?

U kyrtong jong ka Voice of People’s Party (VPP) na ka bynta ka elekshon shiteng samoi sha ka Ïing Dorbar Thaw Ain jong ka Ri India (Lok Sabha), u Batskhem Myrboh, u la kynthoh ïa ka rai jong u Conrad Sangma ban pynlong ïa ki tamasa rwai Gospel. U la pynpaw ïa ka jingsngew jong u da kaba ong ba, “Ka long kaba bakla ïa ka Sorkar ban pynlong ïa ka tamasa jong ki kynhun niam na ka bynta tang kawei ka kynhun niam. Lada ka Sorkar ka leh ïa kane na ka bynta kawei ka kynhun, te ka dei ruh ban leh kumjuh na ka bynta baroh kiwei pat ki kynhun.”

Ka Seiñ Niamtre Ki Khynnah Puræ, Shillong (SNKPS), ruh ka la pynrem ïa ka rai jong ka Sorkar Jylla, da kaba pynpaw ba, “Watla ki Khristan ki long kiba bun paid, kam mut ba Meghalaya ka long ka Jylla Kristan, kumjuh ruh, ka jingbun paid ki Hindu kam mut ba India ka dei ka Hindu Rashtra.” Kine ki jingkynthoh ki don ka jing-long kaba sngewlyngngoh bad ïapher ha katto katne ki liang, watla ha kaba kut, ka long kaba dei ba kim bakla halor ka jingpynrem jong ki.

To ngin sdang da kaba pyrkhat shwa ïa kane ka jinglong kaba ïapher bad kaba sngewlyngngoh. Ki jingïalang jong ka VPP ha kiba bun ki rynsan ki ju sdang da ki jingduwai Kristan, bad ki jingkren kiba pynpaw ha kine ki jingïalang ki ju sot ruh ïa ki dkhot na ka kotbah ne ka Baibl. Ha ka jingshisha, ki jingkren jong ki nongïalam jong katei ka party ki ju don man ka por ïa ki jingkdew sha U Blei jong ki Kristan bad sha ka Baibl. Namarkata, ka long kaba lyngngoh ban ïohi ba mynta kane kajuh ka party ka pyrshah pat ïa ka jingpynlong ïa ka tamasa rwai Gospel. Namar kane, bun ngut ki briew ki la batai ïa kane ka jingpyrshah jong ki kum kaba paw kum ka jinglong arsap.

Ha u snem ba la dep, u Conrad Sangma u la pynbna ïa ka jingmang pisa kaba kot sha ka Rs15.37 klur na ka pla tyngka jong ka Sorkar Jylla, na ka bynta ban seng ïa ka Indigenous Culture Centre jong ka Seng Khasi, ka kynhun kaba la seng kyrpang ban ri, ban ïada bad ban kyntiew ïa ka Niam Khasi bad ban pynneh ïa ki riti dustur. Ha kine ki khyndiat sngi dang shen, u Sniawbhalang Dhar u la leit ban ïashim bynta ha ka tamasa Shad Nongkrem, ha kaba la pynlong ïa ki rukom leh niam tynrai. Nga tharai ba u la noh synñiang ruh da ka pisa sha ka Hima Khyrim na ka bynta ki jing-rakhe ha ki snem ban wan. U Conrad Sangma hi ruh u la ïashim bynta ha ka jingrakhe Behdeinkhlam jong ka Raid Tuber, kaba long ka sien kaba ar ïa u ha une u snem. Nga tharai ba u la ai jingïarap pisa ruh na ka bynta kane ka tamasa. Hato ka SNKPS kan kyntu ïa u Syiem jong ka Hima Khyrim bad ïa u Doloi jong ka Raid Tuber ba kin kyntait bad pynphai biang ïa kano kano ka jingïarap pisa kaba ki la ïoh ne kaba la kular ban ai sha ki ? Hato kan kyntu ruh ïa ka Seng Khasi ban kyntait ïa ka pisa kaba kot sha ka Rs15.37 klur, kaba la mang na ka bynta ban seng ïa ka Indigenous Culture Centre? Lane hato ka SNKPS ka ñiew ba ka Niam Khasi ka dei kawei ka bynta kaba kyrpang, ha kaba ka jingïarap pisa ne kiwei pat ki rukom jingïarap na ka Sorkar kim dei ban shah bishar katkum kajuh ka nongrim bad ki jingïarap kiba la ai sha kiwei pat ki niam?

Ha ka jingshisha, u Conrad Sangma u la pynpaw ba ka Sorkar ka la ai jingïarap ruh ïa ka jaitbynriew Bihari, hadien ba ki nongmihkhmat jong ki ki la wan ban pan jingïarap na u ban pynlong ïa ka jingrakhe dap 100 snem jong ka Chhath Puja, kaba long ka tamasa niam kaba la ju rakhe da ki Hindu Bihari. Namarkata, nga shem ba ka jingkynthoh jong ka VPP bad ka SNKPS halor kane ka mat ka long kaba sngewpher bad kaba don ha ka jinglong kaba pynlyngngoh bha ïa nga.

Ha ka jingngeit jong nga hi, nga sngew ba ka Sorkar kam dei ban ai kano kano ka jingkyrshan, la ha ka liang ka pisa ne ha kano kano pat ka rukom, sha kino kino ki kynhun niam. Ym baroh ki briew ha kane ka jylla ki long ki Kristan lane ki bud ïa ka Niam Khasi, hynrei baroh ki long ki nongshong shnong kiba la jied ïa ka Sorkar lyng-ba ka jingjied jong ki ha ka ilekshon, da ka jingkhmih lynti ba kan ai ïa ka synshar khadar kaba bha, ym ban pynsngewbha ne kyrshan kyrpang ïa ki kynhun niam. Ka jylla ka long kaba laitluid na ka jingsynshar jong kano kano ka niam, kumta kam dei ban ai jingkyrshan ïa kano kano ka niam, khlem da kheiñ la ka dei ka niam jong ka kynhun kaba bun paid ne kaba duna paid.

Namarkata, ban pynkut ñia, nga ruh nga sngew ba ka VPP bad ka SNKPS ki don ïa la ka nongrim kaba dei, bad nga ruh ngam mynjur ïa ka rai jong ka Sorkar Jylla ban pynlong ïa ki tamasa rwai Gospel. Kam dei shuh ban jia kum kata, bad nga kyrmen ba kan ym jia shuh sa shisien ha ki por ban wan. Hynrei, nga sngewthuh ruh ba ki jingshisha ha ka saiñ pyrthei kim ju ïaid beit ryngkat bad ka jingbud ïa ki nongrim bad ki kyndon jong ka Riti Synshar ka Ri. Bad dei kane hi ha kaba kut kaba pynmih ïa ka jingsngewsih bad jingbitar shla.

(Ki jingmut kiba la pynpaw ha kane ka jingthoh ki dei tang ki jingmut shimet jong u nongthoh hi, bad kim pynpaw satia, ha kano kano ka rukom, ïa ka jingïadei jong u bad kano kano ka seng, kynhun ne tnat treikam.)