Sa shisien pat, ka khubor ka ban ktah ïa ka jylla baroh kawei ha ki sngi bad ki por ban wan, ka la paw lyngba ka kaiphod jong u Comptroller & Auditor General (CAG) of India jong u snem 2021-22 halor ka jinglong jingman ka pisa ka tyngka ha Meghalaya. Ha kane ka kaiphod ba la wanrah hapoh ka Ïingdorbar Thawaiñ dang shen, la kdew ba ka ram jong ka jylla ka la kiew na ka T. 6401.81 klur sha ka T. 11,912.82 klur ha u snem 2021-22, bad u CAG u la pynpaw ïa ka jingsheptieng ba kane ka jylla ka lah ban poi haduh u pud ba kan ym lait shuh na ka ram ka shah ba ka shim. Ka la kdew ba ka ram ka kynthup ïa ka jingshim pisa kylliang na ka LIC, GIC, NABARD bad kiwei bad kane ka la kot sha ka T. 11,244.83 klur na ka T. 11,912.82 klur kaba dei ka ram ka shah ka bym pat khuid.
Ha u snem 2021-22, u CAG u la ong ba ka sorkar Meghalaya ka shim ïa ka ram kaba T. 1,608 klur, bad ka la siew ruh T. 699.55 klur kum ka sut, kaba la kiew ban ïa ka T. 112.66 klur kaba dei ka sut kaba la siew ha u snem 2020-21. Na ka liang u CAG u la kdew ba kane ka pyni ba kaba bun na ka pisa ba la shim kum ka ram la pyndonkam na ka bynta ban pynkhuid ïa kiwei pat ki ram, bad kane ka lah ban ïalam ïa ka jylla sha ka jingbym lah shuh ban siew ram ha ki por ki ban wan. Kane ka jingmaham na u CAG ka dei ban pynïeng shkor bad pynpeit mat ïa ka sorkar. Hooid, ngi mynjur bad ka jingong jong ka sorkar ba donkam ban shim ïa ki ram ki shah ban pynïaid ïa kiba bun bah ki kam shakhmat, hynrei ha kajuh ka por, hap ban long kiba husiar. Mano ban siew ïa kane ka ram kaba shi rynjaiñ? Ka ram halor ka ram ban siew ïa ka ram. Tangba ka sorkar kan leh kumno? Lada kam shim ram ruh kan ïakynduh jingeh naba kan hap ban siew ïa ka ram kaba ka la dep shim teng. Haba pynkhuid ïa kawei ka ram, mih pat sa kawei ka ram, bad kane kan bteng khlem kut na kawei ka sorkar sha kawei pat.
U CAG u la ai jingmut ïa ka sorkar ba kan pynkhlaiñ ïa ka Gross State Domestic Product (GSDP) khnang ban lah ban pynmih pisa ban siew ïa ka ram. Ngi tip ba ka sorkar kam ju ïoh 100 na ka 100 ïa ki khajna namar ka jinglait kai sharud shakiar. U CAG na kawei ka kaiphod sha kawei pat u la ïai kdew ïa kane ka jinglait jong ka khajna bad ki jingeh kiba syrtap ïa ka sorkar namar ka jingbym ïoh lum bha ïa ka pisa ka tyngka kaba dei hok jong ka. Hynrei ngi tip shai ba ka sorkar kam bud ïa ki jingai jingmut jong u CAG bad kane ka jinglait tuh jong ka khajna ka dang ïai bteng. Lada ka sorkar kam ïoh lum 100 na ka 100 ïa ki khajna, kumno ngin khmih lynti ba kan lah ban siew ïa ka ram ka shah ha ka rukom kaba dei bad ha kajuh ka por ban wanrah ïa ka mang tyngka kaba kham heh? Ka sorkar kan hap ban pynkhlaiñ ïa ka jinglum khajna bad ym ban ailad ïa ki tnat jong ka ba kin leh katba ki mon ïa ka pisa paidbah. Ka tnat Mining & Geology, Transport, Excise, Taxation, Power, Revenue, Forest & Environment bad kiwei ki dei kiba wan hakhmat ha ka jingpynmih pisa na kane ka jylla hi. Hynrei lada kam don pat ka jinglum tista bad da ka lynti kaba khuid ïa ka khajna, ka sorkar kan ïap nong bad ka jylla kan nang ïai mad ïa ki jingeh.
Ha kane ka kaiphod, u CAG u la pyni ruh ïa ka ram bad ka sut kaba ka Meghalaya kan hap ban siew ha ki khyndai snem, kata, naduh 2022-23 haduh 2030-31. Na ka ram baroh, ïa ka pisa kaba T. 4,593.74 klur yn hap ban siew ha ki lai snem ki ban wan kata, haduh 2024-25. Hadien kata, ha ki ar snem ki ban wan haduh 2026-25, yn hap ban siew ïa ka ram kaba T. 3,227.59 klur, kaba kynthup ïa ka tyngka trai (Principal) kaba T. 2,011.53 klur bad ka sut kaba T. 1,216.06 klur. Hapdeng ki snem 2027-28 bad 2030-31, u CAG u la ong ba ka jingsiew ïa ka tyngka trai bad ka sut kan kot shaduh ka T. 7,012.68 klur. Kumno ka sorkar kan siew ïa kat kane ka pisa? Na ka bynta ka jylla ka barit kum ka Meghalaya, kane ka jingsiew ram ka la long shisha kaba heh.
Ka jingshim ram bad ka jinghap ban siew ïa ka ram kam kut tang hangne. Nalor kitei ki ram ba la shim kum na ka LIC, NABARD bad kiwei, ka sorkar jylla ka la shim ram ruh na ka Sorkar Pdeng kaba long T. 667.99 klur na ka ram baroh kaba kot sha ka T. 11,912.82 klur. Ka pisa kaba T. 114.19 klur kaba kynthup ïa ka tyngka trai kaba T. 69.89 klur bad ka sut kaba T. 44.30 klur yn hap ban siew ha ki lai snem ban wan haduh 2024-25. Ha ki ar snem ban wan, kata haduh 2026-27, yn hap ban siew T. 44.10 klur ba kynthup ïa ka tyngka trai kaba T. 23.35 klur bad ka sut kaba T. 20.75 klur. Hapdeng ki snem 2027-28 bad 2030-31, ka pisa kaba long ka tyngka trai bad ka sut kan kot sha ka T. 60.71 klur.
Kat kane ka ram shi rynjaiñ kaba lah ban pynkylla ïa ka Meghalaya kum ka jylla kaba dap ram bad ka bym don lad shuh ban pynkhuid ïa ka pisa kaba la shim kylliang ryngkat bad ka sut. Ki nongai ram kin wan beh thong beit ba kin ïoh ïa kaei kaba ki la ai ha ryngkat ka sut namar ma ki ruh ki donkam ïa kato ka pisa ban pyntyllun ïa ki kam ki jam bad ban nang ai ram lem sa sha kiwei pat. Haba kut ka sorkar ka dei ban long kaba husiar bha ïoh ka Meghalaya kan shu kylla long kum ka Ri Sri Lanka kaba la im hapdeng ka ram shi rynjaiñ haduh ba la mih ka huri-hura namar ka jingkiew dor ki mar ki mata ka bym ithuh ithaw shuh nalor kiwei pat ki jingeh.
