Raphael Warjri
Kaei kaba kham pher ha ka ktien Khasi ka long ba ha kiwei kiwei ki bynta jong ka pyrthei ym don ka kyntien ba ïa ryngkat bad ka ktien Mahadei kaba dei ka tnga u syiem, ba la ju nam kum ka ‘Consort’ ha ka ktien phareng. Ka ktien Mahadei ka kham kor haba nujor na ka ktien phareng ‘Consort’ namar ba ka kham long kyllum kum ïa kino kino kiba nam ba jer ha la ka jingmut, nuksa kum ïa ki duhalia ne ki riew bymman ba kumta ka sting thew noh ban pynkup ïa ka tnga jong u syiem synshar. Hynrei ha ka rukom Khasi lah ban nam mahadei tang ïa ka tnga jong u syiem synshar ym ïa kiwei kiwei pat bad ka long kumjuh ruh ïa u kongor la ju kham sngewthuh kyllum kum ïa u tnga jong ki khun syiem kynthei, khamtam kum ïa ka syiem sad ne ïa ki khun jong ka. Lah ban kam ba kane ka rukom pyrkhat shaphang ka ktien Mahadei kum ka nam ba jer ïa ka tnga jong ki syiem synshar, ka dei kaba shylluit na ka riti kheiñkur kheiñkha Khasi. Lada bud dien lah ban shem ba ha ka Dorbar Hima ki don ki syiem kum ki khlieh nongsynshar kiba don la ka kmie syiem ne ka hynmen para khunsyiem kiba lah ban shim ïa ka kyrdan syiemsad. Kumjuh ruh ki lyngdoh niam ki don la ka kmie ne ki hynmen para kynthei kiba dei ban shimti ïa ka kyrdan lyngdoh ha la rympei. Hynrei kaba kham ñiewkor tam eh ha kano kano ka longïing longsem lada dei ki syiem ki kmie ne ki basan ki bakhraw, ki lyngdoh ki sohblei lane wat ki riew paidbah ka dei ka kmiekha.
Ym don kano kano ka jaitbynriew ha pyrthei kaba don kum kata ka riti ban burom ïa ka meikha kum ka kmie kaba kha ïa u thawlang ïa kata ka kur ka ba u khun shynrang u leit ban poikha ha kano kano ka kur. Haba kdew ha ka ktien phareng, ym don kyntien ïa ka Meikha namar katkum ka pyrkhat bad rukom jong kiwei ka dei ban long ‘Aunt’ lada dei kmienah ne kmiekha.Kumta ha ka jingshisha ban pynsngewthuh ha ka ktien phareng ka ban ryngkat katkum ka pyrkhat Khasi lah ban thoh ‘Paternal Aunt’, tangba kata ruh ka sting thew, bad kaba kham khia thew ka dei hi ban jer da ka ‘Paternal Mother’. Ha ka rukom pyrkhat kiwei ym ju don kum kata bad ka long bakla bad umdum lada thoh kumta, hynrei ha ka rukom pyrkhat Khasi ka dei ban biang thik kumta kumba ka dei ka rukom kheiñ ïa ka riti dustur tynrai. Kumta ïa ka ktien Mahadei ym lah ban pynhiardor tang kum ka jingmut ka ktien phareng ‘Consort’, hynrei la dei ban shna thymmai da ka ktien ka ban ïahap kyrdan kum ba kheiñ ha ka rukom pyrkhat Khasi. Ha ka rukom kiwei ïa ka mahadei ne ka tnga u syiem la ju rah skong kum ka nam syiem ne ‘Queen’ bad kumjuh ruh ki jer ‘Queen consort’ kaba mut hi malu mala kum ka Mahadei. Kumta ha ka rukom kiwei ka long umdum namar ïa ka riew madan kaba poikha bad u syiem synshar la nam syiem, hynrei ha ka rukom Khasi ka tnga u syiem ka dei ka Mahadei, khlem kano kano ka kyrdan syiem, hynrei ka tnga jong u syiem ïa u shimet, bad ka Mahadei ïa ka hima bad ki khun ki hajar. Lah ban sngewthuh shai ïa kane ba ha kaba ïadei bad u Kongor ruh uba dei u tnga ka syiem, um ïa ryngkat kum ki syiem hynrei u don ka bynta ba kyrpang ha ka dorbar hima na ka liang jong ka longïing longsem ki syiem.
Ka don la ka bynta katkum ka kur ka jait ba u syiem synshar u don ka kmie ne ka hynmen para kiba kup ïa ka kyrdan syiemsad kaba ym don jingïadei bad ka mahadei kaba dei na kawei pat ka kur ka jait. Kumjuh ruh u syiem u ïaineh ban kup ïa ka kyrdan syiem synshar ba u kongor na kawei pat ka kur ka jait um don bynta eiei ha ka jait syiem bad ïaineh tang kum u tnga ka syiemsad ne kino kino ki khun syiem kynthei. Ha kane kajuh ka rukom ka long ruh ïa ki lyngdoh niam ne lyngdoh synshar ba ka kmie ne hynmen para kynthei jong u lyngdoh kiba lah ban kup ïa ka kyrdan lyngdohsad, hynrei ki tnga jong ki lyngdohsad ne kino kino ki khun ki pyrsa kynthei ba long lyngdoh ki sah kumjuh kum ka kyrdan longbriew ba ki don ha lade. Lait na ki syiem bad ki lyngdoh ba dang don ka rukom kheiñ ïa ka kyrdan jong ki kynthei na la ka kur ka jait ba kin kup ïa ka kyrdan ba kyrpang kum ka syiemsad bad lyngdohsad, ha kiwei kiwei ki basan bakhraw, ki myntri korbarri bad kiwei kiwei ki kyrdan longsan mansan wat kum u lyngskor ruh ki tnga jong ki kin sah hi ha la ka kyrdan shimet ba ki don bad ym ju don ka dustur ban ñiew kyrpang.
Ha ka imlang sahlang lah ban ñiew kyllum ïa kita baroh ki ba shongkha ïa ki kur ki jait jong ki longsan mansan bakhraw kyrdan kum ki kynrem lyndan, lait nangta baroh ki sah hi kum ki khun ki hajar. Hynrei ka kyntien kynrem lyndan ka kynthup ruh ïa kito ki khun ki hajar kiba don ka bor shemphang bad ka maiñ rangbah ka ba kham kor ban ïa ki riew madan lane ka kyrdan ha kiwei kiwei ki liang jong ka saiñ hima ne saiñ pyrthei, la ñiew lang kyllum kum ki kynrem lyndan ba ha ka ktien phareng lah ban jer kum ki ‘Dignitaries’. Lada ha ka juh mynta ïa kiba khraw ka kyrdan pule dangle lane ka kyrdan ha ka kam ka jam ruh la ñiew hi kum ki kynrem lyndan.
