D H Kharkongor
Hana haduh 574 ngut bad tang hapoh 90 sngi lane 3 bnai, kata, ka jinglap ka jingshem shuhshuh ïa kiba la ngat plak ha u khñiang jngpang HIV. Kum ban shu ong ha ka 1sngi ki don haduh 6 ngut kiba kyndit hi thret, ba ki lah thikna, ba ki lah dep ngat plak ïa u khñiang jingpang HIV, uba lam sha ka jingpang AIDS. Ka dei kaei kaei kaba ngam sngewphylla. Ngam sngewphylla hi ruh ïa u bapli uba bun, u bym I don ka jingtieng ka jingsmiej ïa kat u khñiang jingpang HIV. Kiba ïa kita kiwei kiwei ki ‘Sexual Transmitting Deceases’ (STD) lane ki jingpang kiba ïabit ïapur na ka daw jong ka ‘thiah lok lyngkar’ lei te kim tieng kim smiej wat tang shi shu tak ruh.
Hana kumba 52% ki dei kiba ngat plak,ïa u khñiang jingpang HIV, na ka jingkum shongshit ka ‘ïathiah lok pathar’, kum ki ‘Ksew Synrai’. Kiba kum sarong biej pat de ruh ïa la ka jong ka jinglong ‘Ksew Synrai’. Kumba 32% ki dei kiba ngat pynban plakna la I jong I baieit bathoiñ, ba ki poi ban ïashong ïasah ryngkat. Tang kumba 9% ki dei kiba ngat plak na ka jingïashong ksam pynrung ‘drug’ da u juh u thyrnia.Tang kumba 4% kiba ngat plak na ka jingleit thiahlok bad ki ‘commercial sex workers’ lane ki riew die met bad tang kumba 2.5% ki dei ki luilui kiba ngatplak na la ka jong ka kmie kaba lah dep don lypa ha ka met ka jong ka ïa u khñiang jingpang HIV. Ym lah shisha shisha khlem da sngewsynei ïa ki khyllung kiba luilui.
Kiba peitthuh bad kiba bishar thuh, naduh mynno mynno, ki lah ithuh shai kdar ïa ki dak ki shin ba ka jingpang AIDS kansa lynshop bad kan sa sar, kumba lynshop bad sar ka ‘Khlam’, ïa kane ka bri U 7 Trep. U 7 Trep uba kam sarong biej ba u dei u ‘Jaitbynriew Tip Briew Tip Blei’. Te to ym artatien ba dang don shibun ki bym pat shai da kumno u khñiang jingpang HIV u iohlad ban rung hapoh ka met ka jong u/ka briew bad khamtam eh haduh katno u ktahjur ïa na baroh ki liang ïa u briew. Ym duh pat de ruh ki bym tieng ki bymsmiej ïa u khñiang jingpang HIV wei ba kim suitñiew ban tip bniah shaphang jong u. Lehse ym duh kiba kylla ‘sbun’ ban ïa sam lem noh ïa u khñiang jingpang HIV, sha kat kiba kwah iohlem ïa u,wei ba ki lah shu kheiñ kutbeit noh ïa la ka jong ka lawei lane kheiñ kut beitnoh ïa la ka jong ka jingim.
Ka dei kane ka jinglap bad ka jingkyndit, kaba kumba ïuhtdong bseiñ, ïa kat kane ka jingsaphriang sted jong ka AIDS kaba pynpyrkhat ïa nga ba kato ka i ïa jong ka ‘jingïaiban ban ri-kyndong-khop’ïa la ka jinglongsoti, kata, tad haduh ka sngi jong ka ‘jingkyntiew kurim kaba don burom’ lane ka jingmynjur bad ka jingpynskhem da ki arliang kur ïa ka ‘shongkha-shongman’ ka jong ki shijur ka lah kut naduh mynno. Kaba pynlong ïa nga ban kren biria (hynrei ha ka juh ka por ka long kum I symboh pyrkhat) ba ha kane ka juk kaba mynta te ka lah kham kongsan pynban ka jingpynthikna, kaba da ka ‘syrnot’, ba baroh ar kim pat don ïa u khñiang jingpang HIV ban ïa ka ‘jinglongsoti’. Ka jingpynthikna kaba arsien arwat syndon bad kaba ïajlan pat ruh kawei na kawei da kumno kumno 6 bnai.
ñiuma, u briew u dei hi u briew, uba tlot bad uba tang pher wiak u lahngop noh jlang lane kyllon noh khram. Te wei ba u dang dei hi u briew ba un dang ïai mad, ha ka liang jong ka doh, ïa ki jingpynshoi pynshad.Ka jingtip kaba bniah shaphang u khñiang jingpang HIV lem bad ka jingpang AIDS ka long kaba kordor shikatdei eh. Ka dei ka jingtip kaba ïarap bsut ha u ïa ka jingtieng ka jingsmiej kaba kan phet sha jngai bah na kata ka jingpynshoi jong ka doh. Kumba ong mano re – “Nga dei tang u briew bad ym u ‘Angel’, nga tip kaei kaba dei bad kaei kaba bakla, ngam lait pat de na ki jingpynshoi ki jingpynshad, tangba nga tieng iap tieng im ïa ka AIDS”.
Kawei pat de ka ‘Khlam’ kaba la lynshop tyngeh tyngeh ïa kane ka Bri U 7 Trep ka dei kane ka jingkynrei ka jong kiba la ngop bad kyrni ïa u ‘Drug’. Kine ki ar ki ïa ïaid ryngkat ryngkat. Ki ar kiba ha nga ki dei ka jingma kaba khraw bha ïa ngi kum ka jaitbynriew hi baroh kawei.Ngam ju lah ban mutdur ba u ‘Drug’ un pursted sted haduh katne katne eh, wat shaduh ki kyndong ki kynshrot jong ka Bri U 7 Trep. Kaba katno tam kat ban ngat hi plak wat haduh ki samla kynthei. Nga ngeit skhem ba ym duh kiba lah duh noh syndon ïa la ka jong ka jingim kaba kordor ka jong ki tang namar ka AIDS lane tang namar u ‘Drugs’.
