Bhogtoram Mawroh
Ha ka taïew ba la dep, ka Voice of People Party (VPP) ka la pynlong ïa ka jingïalang paidbah ban buh hakhmat ka sorkar ïa phra tylli ki jingdawa jong ka. Kine ki kynthup, nalor kiwei pat, ïa ka jingïada ïa ka hok halor ka khyndew, ka jinglap bad pynphai noh ïa ki nongwan rung ri be-aiñ, bad ka jingpynkhlaiñ ïa ki kyndon ban ïada ïa ka mariang. Hynrei, ka i kumba ka party ka la pynlong ïa kane ka jingïalang paidbah ban phai noh ïa ka jingmut jong ki paidbah na ka jingtreikam jong ka VPP ha KHADC (Khasi Hills Autonomous District Council), ha kaba ka party ka la ïa jingïakynad bad ki briew kiba ym dei na ka jaitbynriew trai ri (ha ka bynta ki trading licence), ki nongbud ïa ka Niam Khasi (Hima Sohra bad Hima Mylliem), bad ki kynhun tynrai kum ka Dorbar Shnong, Dorbar Raid, bad Dorbar Hima (lyngba ka jingweng noh ïa ka Section 16 na ka Khasi Hills Autonomous District (Regulation and Administration of Land) Act, 2021). Namarkata, kane ka jingïalang kam shym la long shaphang ban pynkitkhlieh ïa ka sorkar jylla halor ki jingbakla jong ka ha ka rukom treikam. Pynban, ka jingthmu ka long ban pynduna khyndiat ïa ka jingkynthoh ïa ka VPP halor ka jingtreikam jong ka ha KHADC. Hynrei, kane kam mut pat ba baroh ki mat kiba la wanrah ha kane ka jingïalang ki long kiba ym donkam. Ki jingkhuslai kiba ïadei bad ka jingpynlong ïa ka public hearing kaba la long ha ka 31 tarik Naitung, 2026, halor ka jingtyrwa jong ka Shree Cement ban seng ïa ka integrated cement plant bad ka jingtih maw-lieh ha Lum Syrman, Nongkhlieh, East Jaintia Hills, ki long shisha ki mat kiba donkam bad kiba dei ban shimkhia.
Ka project kaba ngi kren hangne ka don ka jinglut kaba kot sha ka T. 1,800 klur, bad ka ïaid lyngba kawei ka krem kaba don ka jingïadei bad ka pateng la ka ri – Krem Liat Prah – kaba jrong kumba 30.4 kilometre bad kaba ïadei lang bad ki lynti hapoh khyndew jong Um Im, Labit, bad Rubon. Kane ka krem maw-lieh la ithuh kaba la long kaba jrong tam ha India. Bad kumba la pynpaw hok ha ka editorial jong ka Shillong Times kaba la pynmih ha ka 3 tarik Nailar, 2026, “ka long kaba ym lah ban sngewthuh kumno kum kane ka project ka lah ban ïoh ïa ka jingbit na ka Ministry of Environment and Forest Department (MoEF), khamtam eh na ka State Forest Department.”
Ha kine ki sngi ba dang dep, ka sorkar jylla ka la pyrshang ban ïoh ïa ka UNESCO World Heritage status, ym tang na ka bynta ki Jingkieng Jri (Living Root Bridges), hynrei wat na ka bynta ki Meghalayan Age Limestone Cave Systems ruh, kiba kynthup ïa ki krem ha Nongkhlieh. Kane ka rukom treikam jong ka sorkar, kaba i kumba ka ïada ïa ka mariang ha kawei ka liang hynrei pat ka ailad ïa ka jingpynjulor ïa ka ha kawei pat ka liang, ka pynkulmar jingmut bha bad ka pynkhuslai shisha. Kane ruh kam dei ka sien kaba nyngkong ba la pyrshang ban seng ïa ka karkhana pynmih dewbilat ha kane ka thaiñ.
Ha ka jingïathoh, “The CM’s Silence on Nongkhlieh Speaks Volumes,” kaba mih ha Shillong Times, H H Mohrmen u la pynpaw ba ha u snem 2010, ka Lafarge ka la thmu ban seng ïa ka karkhana pynmih dewbilat kaba heh ha Shnongrim, kaba lah ban pynmih haduh shi million metric tonne u dewbilat ha ka shi snem. Mohrmen, ryngkat bad ki nong shong shnong jong ka thaiñ, ki la pyrshah ïa kane ka jingthmu, bad hadien kata ka kompani ka la iehnoh ïa ka project. Ka kompani ka la sngewthuh ba kane ka project kan pynjulor ïa katto katne na ki krem kiba itynnad tam ha India, khamtam ïa ka Krem Liat Prah. Namarkata, watla ka Lafarge ka la dep thied lypa ïa katto katne ki jaka briew, ka la rai ban iehnoh ïa ka project. Namarkata, u Mohrmen u kylli ba balei ka sorkar ka dang ïai kut jingmut ban ailad ban seng ïa ka karkhana dewbilat ha kane ka thaiñ, khamtam haba ka jingpyrshang kaba la dep mynshwa ka la ithuh ïa ka jingbakla jong ka bad ka la kynran dien noh na ka project?
Ha ki por kiba la dep ka Lafarge ka la ju don bynta ha ki jingïakynad. Ha ki snem kiba nyngkong jong ka 2000, la don ki jingïakhih pyrshah ïa ki kam tih maw-lieh jong ka ha ka thaiñ Shella-Nongtrai, bad nga la ïakynduh ïa katto katne ngut ki briew kiba ïakhun pyrshah ïa kane. Ha kata ka workshop, ki nongïaleh na ka bynta ka mariang bad ki nongai jingmut ha ki kam aiñ na ki bynta bapher bapher jong ka ri ki la wan ban ïakren shaphang ki buit ban ïakhun pyrshah ïa ki project kiba ktah ïa ka mariang bad ïa ka imlang sahlang jong ki paidbah shnong.
Ha ka jingïakren, ki nongïaleh kiba la rangbah ki la pynpaw ba teng-teng, ki rai jong ki ïingbishar ban ailad ïa katto katne ki project ban ïaid shakhmat ki lah ban shah ktah da ki jingïapyrkhat saiñ pyrthei. Ka project jong Lafarge ka long ka pro-ject kaba ïaid hapdeng ar ri, kaba pynïasoh ïa ki jaka tih maw-lieh ha Nongtrai bad ki karkhana pynmih dewbilat ha Chhatak, Sunamganj, Bangladesh. Ka project ka don ka jingbei tyngka kaba kot sha 500 million US dollars, kaba la pynlong ïa ka ban long kawei na ki jingbei tyngka na shabar ri kiba heh tam kiba Bangladesh ka la ïoh pdiang. Namarkata, ngim shym la sngewphylla haba ka project ha Shella-Nongtrai ka la ïaid shakhmat ha kaba kut. Ka rai ban nai bteng ïa ka project ha Nongkhlieh ka lah ban long ka jingpyrshang ban lait na ka jingïoh jingïakynad kaba thymmai. Hynrei, Shree Cement ka i kumba kam khuslai satia ïa kano kano ka jingïakynad kaba kum kata, khamtam ïa kaba la paw ha ka por jong ka public hearing.
Ka public hearing kaba la long ha ka 31 tarik Naitung, 2026, ka la long ka jingïaleh paidbah kaba shu pyni dur. Katkum ka jingmut jong ka hi, kum kane ka jingïalang dei ban pynlong ryngkat bad baroh ki nongïadon bynta, ym tang bad kito kiba kyrshan ïa ka project. Katkum ki jingïathuh khubor, wat ki heh ophisar bad ki scientist jong ka State Pollution Control Board kim shym la don ha kata ka jingïalang. Kum kata ka jingïalang ym lah ban ñiew ba ka dei ka public hearing kaba shisha bad kaba don ka nongrim aiñ. Bad lada la thut ne pynjulor ïa ki surok da ka jingthmu ban khanglad ïa ki briew kiba pyrshah ïa ka project ban wan sha ka jingïalang, kum kane ka jingleh ka wanrah ïa ki jingkylli kiba khia shaphang ka jinglong aiñ bad ka jinglah ban ithuh ïa kata ka public hearing.
Ka Jaiñtia National Council (JNC) bad ka Jaiñtia Students’ Union (JSU) ki la kynnoh ïa ka sorkar jylla, ki pulit, bad ka Shree Cement ba ki la pynbeit lang ban pynbor bad pyntieng ïa ki paidbah, ban pynjulor ïa ki surok, bad ban pynmih ïa ka jingïakynad bad jingïaleh ha ki sngi shuwa bad ha ka por ba ka public hearing ka dang long. U President Pdeng jong ka JNC, Sambormi Lyngdoh, u la pynmih ruh ïa ka video ha kaba u la kynnoh ba ka sorkar ka la wanrah ïa ki pulit na Garo Hills ban kem ïa ki nongïalam jong ka JNC bad ban khanglad ïa ki paidbah na Elaka Nongkhlieh bad Elaka Sutnga ban shim bynta laitluid ha ka jingïalang. Kane ka jingpynibor jong ki bor synshar, kumba la pynpaw lyngba bun tylli ki video ha social media kiba pynskhem ïa ki jingïathuh khubor, ka thaw ïa ka nuksa kaba shyrkhei bad kaba don jingma shisha na ka bynta ka lawei.
Dang shen, ka sorkar ka la pynbna ba kan wanrah ïa ka resolution pyrshah ïa ka jingtih uranium ha ka jylla. Kata ka resolution ka lah ban shah pdiang ha ka Assembly session kaba wan. Hynrei kaei kaba la jia ha East Jaiñtia Hills ka pynmih ïa ka jingartatien ba kata ka resolution kan don ne em ïa kano kano ka jingktah kaba shisha. Ka Khasi Students’ Union (KSU) ka la dep kynnoh ba don ki briew kiba don bor, kynthup ïa uwei u MLA barim na Ri Bhoi district, kiba dang thied jar-jar ïa ki jaka ha ki thaiñ kiba don uranium kum Domiasiat, khnang ban pynsuk ïa ka jingtih uranium ha ka lawei. Kumta, lada ka Sorkar India kan don ka jingmut ban tih ura-nium ha kine ki thaiñ ha kano kano ka por, kan shu donkam ban pynlong ïa ka pu-blic hearing ha kaba bun na ki trai jaka, ki heh spah na bar jylla kiba la thied ïa ki jaka, kin pdiang ïa ka jingtyrwa. ïa ki paidbah trai shnong pat yn khanglad ïa ki ban wan sha kata ka jingïalang da kaba tih pynjulor ïa ki surok bad lyngba ka jingphah ïa ki sipai na bar jylla.
Ha kawei ka jingthoh ha social media, u Mewaker Lyngdoh Pakma-uba ïalam ïa ka kynhun samla jong ka BJP ha Meghalaya-u la dawa ba dei ban siat ïa ki samla pule kiba pynlong jingïakhih ha Jantar Mantar (ki pulit kim pat lah ban pynshisha ïa ka jingkynnoh jong u ba la hack ïa ka account jong u). Haba ngi peit ïa ka jingjia ha-dien kata, ki pulit la pyndonkam ïa ki pellet guns pyrshah ïa ki nongïakhih. Kumta, ka lah ban long ba ha ka jinglong jingman kaba kum kata, yn sa siat da ki kuli ïa kito kiba pyrshah ïa ka jingtih uranium. Katkum kaei kaba la jia ha Oting (Nagaland), ki jingleh kum kine kin ym pynmih ïa ka jingpyrshah kaba khraw na ki lad pathai khubor kiba heh jong ka ri. Kan ym don ka jingshah thngan paidbah lane ka jingïalang paidbah ha Delhi. Kan ym kylla long satia ka jingïakhih kaba ïasoh ïa ka ri baroh kawei, bad ym don mano mano ruh uba hap ban resign. Hynrei, ki jingmih na kine ki jingjia hapoh ka jylla hi ki lah ban long kiba shyrkhei.
Ha ka 3 tarik Nailar, 2026, ar ngut ki briew kiba tap dur khmat ki la rung sha ki phyllaw jong ka Meghalaya State Pollution Control Board (MSPCB), Lumpyngngad, Shillong, bad ki la kawang ïa ki bom petrol sha ka ïing. Lyngba ka jingkyrkhu, ym shym la don kano kano ka jingïamynsaw ne jingïap briew. Watla ki pulit kim pat pynshisha la kane ka jingïapynjulor ba ka don jingïadei ne em bad ka public hearing kaba la long ha ka 31 tarik Naitung, bun ki ngeit ba kine ki ar tylli ki jingjia ki don jingïadei.
Watla ka jingbitar bad ka jingpynsngewkhia jong ki paidbah lah ban sngewthuh, ka jingïapynjulor bad ka jingïapyndonkam da ka bor kam lah ban shah pdiang. Kano kano ka jingnangjur jong kum kine ki kam kan wanrah ïa ka jingeh kaba kham heh ha ka bynta jong ka jingshongsuk shongsain. Kane kam dei ka sien kaba tang kawei ba kum kane ka jingïapynhiar bor ka la jia ha kine ki snem kiba la dep. La don ruh ki jingjia ha kaba ki nongpyrshah la knieh ïa ki suloi na ki shipai bad la thang ding ïa ki kali pulit. Lada ki paidbah ki sngew ba la pynsngap ne khanglad ïa ka sur jong ki da ki rukom kiba pyrshah ïa ka aiñ, kum kine ki jingjia kin nang bun bad nang jur.
Kaei kaba la jia ha East Jaiñtia Hills ka long ka jingïaleh kaba shu pyni dur, bad ka JSU ka la aiti ïa ki jingujor jong ka sha ka Meghalaya Human Rights Commission (MHRC) bad sha ki pulit. Ka VPP, watla ka don ki jingduna jong ka, ka la dawa ban pynlong biang ïa ka public hearing, bad ban ïaid kum ka aiñ. Ka KSU ruh ka la dawa ban pynsangeh noh ïa ka public hearing kaba la long ha ka 31 tarik Naitung. Nga kyrmen ba ka sorkar kan sngap ïa kine ki jingdawa bad kan pynlong ïa ka public hea-ring kaba laitluid, bad kaba khlem jingïapher sha kawei ka liang. Lada ki paidbah ki rai ban kyrshan ïa ka project, ka biang ruh kata. Hynrei to ai ba kata kan long ka rai jong ki paidbah hi. Wat pynduh ïa ka sur jong ki.
(Ki jingpynpaw ha kane ka jingthoh ki dei tang ki jingpyrkhat jong u nong-thoh bad kim pynpaw, ha kano kano ka rukom, ïa ka jingïeng lane ka jingmut jong kano kano ka seng ne ka jingïatreilang kaba u don jingïadei)
