Bah Shem Rngikseh
Ka rep ka riang ka long ka kam kaba kongsan tam jong ki briew ha kane ka Jylla Meghalaya. Kumba 80-81% ki nongshongshnong ha ka jylla ki shañiah ha ka rep ka riang, kaba long ka jingtrei kabaneh, kaba lah ban bsa, bad kaba lah ban kamai pisa ban kyrshan ïa ki jingdonkam jong ka ïing ka sem baroh kawei. Ka dei ruh ka kam kaba don ka jingshakri ban pyndap ïa ka jingdonkam ki paid nongshongshnong bad ka kam kaba pynmih shibun ka khajna ïa ka jylla bad ïa ka ri.
Ki Khasi ki long ki briew kiba smat bad kiba minot khamtam ha ka rep ka riang ha la ki jong ki jong ki jaka kum ka thaiñ Ri-War, thaiñ Ri-Lum bad ki thaiñ Ri-Bhoi, ki pynlut ïa ka por bad kynthei bad shynrang ha ka kam rep la ka long ha ki jakamadan bad jakalum, ka rep pynthor (wet cultivation) bad ka rep shyrti (shifting cultivation).
Ka rep ka dei u budlum ïa ka ioh ka kot bad ka jingimbriew, ka pynmih ïa ki jingbam na ka bynta baroh ki briew bad wat ki mrad ruh, ka aikam ai am ïa ki briew ha ki jaka nongkyndong, ka pynbiang ïa ki ïew ki haat, ïa ki Nongkhaiï bad ïa ki kharkhana.Kumta lada ka rep ka bha, ka ïing ka biang bad ka Jylla ka roi, hynrei lada ka rep ka hiar, ka hiar lang ka ioh ka kot, ka bha ka miat.
Wat la ka dei u budlum, ki nongrep ha Meghalaya ki ïa kynduh shibun ki jingeh, bun ki jaka kiba hap shañiah ha u slap namar ba duna ki lad pynpoi um (Lack of Irrigation System). Ka jingkylla ka mariang (Climate Change) ka ktah ïa ka por slap (Unpredictable Rainfall) ka ktah ïa ka por thung bad ka por pynmih mar rep. Nangta ka jinglong ki jaka ranablum bad ka jingbam um ka pynduh ïa ka sboh ka khyndew (soil erosion).
Ka jingeh kaba ar ka dei ka ïew bad ka dor (Marketing & Pricing Issues).Bun ki nongrep ki hap ban shañiah ha ki dalal bad ki middle man kiba siew duna ïa ka dor. Ka jingkyntait (Market Deduction) ka pynduh nongshibun ïa ki nongrep. Ka jingbymdon ki ïew jong ka Sorkar bad ki jaka buh mar kiba biang ka la pynlong ïa ki Nongrep ba ki hap ban die tad ïa ki mar rep jong ki bad haba ka dor ka la hiar palat la hap ban shu bret ei.
Bad ka jingeh kaba lai ka dei ki kor ki bor (Mechanization), ki lad ïarap (Financial Support) bad ka jinghikai shaphang ka rukom rep thymma ki dang duna bad ka jing-iohram (Loans) ka dang eh ïa ki nongrep kiba duk.
Ka jingdawa bad ka jingangnud jong ki Nongrep ka long, dei ban ioh ïa ka ïew kaba hok kaba lait na ki middleman bad ki dalal, ka sorkar kam shym la sngap ïa ka jingud jong ki nongrep, lada ym don ka ïew kaba biang ka rep ka riang ka nym lah ban long ka kamai kaba neh.Kine baroh ki jingeh ki pynlong ïa ka rep ka riang ha Meghalaya kaba duna ne tang ban shu im (subsistence), ym pat kum ka rep kaba pynmih kamai kaba biang.
Mynta ka Draft Meghalaya State Agriculture Policy (DMSAP)2026, ka kdewbeit ïa kajuh ka jingeh ba ki nongrep ki la ju ïa kren. Hato ka DMSAP ka lah ban pynkiew ïa ka kamai jong u nongrep (from farm output to farmer income),ban pynkhlaiñ ïa ka supply chain naduh ka lyngkha sha ka ïew, naduh u nongrep shaduh u nongthied, lada ki lynti ki synkien ki la biang ki mar ki lah ban poi kloi sha ki ïew ki haat khlem ka jingduhei.
Kane ka policy ka tyrwa ban buh 3-5tylli ki Main Regulated Market Yard, ha Ri Bhoi, East Khasi Hills, Garo Hills bad Jaiñtia Hills ryngkat bad ki Sub-Yard kiba don ka weighing grading auction bad cold storage. Hato kine ki market yard kin urlongshisha ha ki jaka ? namar ngi la iohi bun ki jingtyrwa mynshua ki kam ki sah ha ka kot.
Shuh shuh lada ka Sorkar ka plie lad ïa ka direct marketing lyngba ki Market Complex, Commercial Complex,Complex Shopping bad wat lyngba ki online platform ruh, u nongrep um donkam shuh ban ïaid lyngba ki nongkhaiï bad un iohbeit ïa ka bynta kaba kham heh na ka kamai.
Ka jingdawa kaba la don lypa ba dei ban buh ïaka Minimum bad Maximum Price Control bad ka MSP ïa ki mar kiba pyutkloi bad kiba neh slem (perishable & non-perishable) ban long ka jingïada kaba skhem, khnang ban khang pyrshah ruh ïa ka black market bad ïa ki ïew be-aiñ (Illegal Secondary Market). Lada ka dor ka hiar u nongrep u buhnoh ïa ka mar ha ki cold storage bad ynda ka dor ka la kiew u lah ban shim ban die pat, lane lah ban pynkylla ïa ki sha kiwei ki mar lyngba ki Processing Unit. Kane ka dei ka daw ba ki nongrep ki dawa jur na ka Sorkar ba ka dei ban seng shuh shuh ki Cold Storage bad ki Food Processing Unit ha man ki District.
Ka Sorkar bad kane ka Policy kaba mynta ka don ka thong ban pynkylla ïa ka rukom rep da kaba pynduna ïa ka sboh dawai(Chemicals fertilizers & Chemical Persticides) bad pynshlur ïa ka rukom rep da ka Organic Farming ban kyntiew ïa ka ioh ka kot bad pynneh ïa ka koit ka khiah, ka sboh mariang (Bio-Fertilizer) bad ki dawai khñiang mariang (Bio-perticide) ki bym pynsniew ïa ka khyndew, kumjuh ruh ka Vermi-composting ba ka ICAR ka la pynshlur, hynrei kine ki lad ki dang duna ban poi sha ki nongrep kiba duk ha nongkyndong bad dang duna ruh ki jinghikai.
Ki rukom rep thymmai(Modern Farming)ki long kiba donkamtam ha Meghalaya. Ka sorkar ka la pyrshang ïa ka rep pohsem (Protected Cultivation), ka rep da ka um (Soil-less Farming) bad ki kor thymmai (Smart Agriculture) bad khamtam ruh ïaka rukom rep ïasnoh lang (Integrated Farming), kum kaba rep kba ha pynthor ri dohkha ha kajuh ka pynthor, risniang, risyiar ha syndah, lada kawei ka kam ka duna kawei pat kan ïarap bad ka ioh ka kot kan neh.
Ka Sorkar ka la dei ban kyntu ki Department bapher bapher kum ka Agriculture, Horticulture, Sericulture, ka Soil &Water Conservation, Forest bad ka Veterinary ,ba kin ïatrei lang khnangba ka jingïarap kan poi beit sha ki nongrep kiba dei hok ban ioh.
Ki Nongrep mynta ki la sngewthuh bha ba ka rep ka riang kam dei tang ka kamai pisa hynrei ka long u budlum uba pynkhiah ïa ka met, ubudlum uba pynskhem ïa ka ïing, u budlum uba pynim ïa ka riti, u budlum jong ka ri, ubudlum jong ka ioh ka kot jong ka Jylla.
Ban kyntiew ïa ka rep ka riang, ka thung ka tep kaba neh, kaba ïasnoh bad ka jingsumar ïa ka mariang (Suatianable Agriculture & Environment Protection) bad ruh ban pynïasoh ïaka Technologythymmai bad ka rukom rep tynrai kaba pynneh ïa ka jingsboh ka khyndew (Tradition Crop Cultivation & Natural Farming)ki long kiba donkam eh.
Ka sorkar ka la dei ban kham pyrkhat ïa ki lad ai jingïarap kiba kham bun ïa ki nongrep kiba dang pynneh ïa ka rukom rep tynrai kaba pynbha ia ka khyndew (Soil Health) bad kaba thung ïa ki symbai kiba ïadei kat kum ka jinglong ka khyndew (Soil Testing), ka rukom ban pynneh ïa ka um (Smart Drip Irrigation System) ka long kaba kongsan ban pynim ïa u jingthung bad ban pynmih ïa u soh.
Ka sorkar ka dei ban sngap ïa ka jingud jong ki nongrep, ba kim dei ban shah khnoit beiñ na ki company kiba pynjot ïa ka khyndew. Ka dei ruh ban sngap ïa ki nongri jingri namar ka jingiapkhlam ki syiar ki sniang kaba la pynduh nong shibun eh, bad ban khang ban nym die pathar ïa ki jingri kiba pang, khnang ban lait na ka pang ka shitom jong ki briew khamtam ha ki jaka nongkyndong.
Ka rep ka riang bad ka ri jingri ki dei ki kam kiba kongsantam, kumba 80% ki briew ki shañiah ha ka khyndew bad ka jingroi jong ka Jylla ka shong ha ka jingroijong u Nongrep. Lada lah ban ai ha ki, ka ïew kaba biang ka dor kaba hok, ka jingnang jingtip kaba thymmai bad ka jingïada ïa ka khyndew, kan kyntiew ïa ka ioh ka kot ka roi ka par jong ki briew ha ka Jylla.
Ka khyndew ha Meghalaya kam dei tang u pud u sam, hynrei ka dei ka kmie kaba bsa bad kaba pynneh ïa ka jaitbynriew. Hapoh ka Sixth Schedule ka khyndew ka dei jong ka imlang sahlang ym jong ki company heh ne jong ki riew heh spah. Kumta ban pynneh ïa ka rep ka riang dei ban pynneh shua ïa ka khyndew namar khlem ka khyndew ym don ka lawei, haba don ka khyndew ka don ka lawei ba ka jaitbynriew ka im.
Ka khyndew ka dei ka nongrim jong ka roi ka par, ka ioh ka kot ka rep ka riang, ka ri jingri, ka kamai kajih ka ing ka sem bad ka jingim hi baroh kawei. Kumta haba pynkhlaiñ ïa u nongrep ka pynkhlaiñ ïa ka Jylla, bad lada ka Sorkar ka ïeng hajan u Nongrep ka Jylla Meghalaya kan ïeng hakhmat ka pyrthei kum ka Jylla kaba lah ban bsa ïa lade hi, kaba lah ban im da la ka bor, da la ka khyndew bad da la ka kti.