Raphael Warjri
Ki sakhi satar kiba tyngkreiñ ki long ha ki por ba wan hapshop ka hiran ne hapdeng ka saw ka sian kiba jia naduh ki snem ba la leit. Wat hapdeng kaba shah thombor ha ki bor sorkar khamtam ha ki pulit haba don kano kano ka saw ka sian, khamtam kum haba khynra ïa ki kam lehnoh kam ehrang, ki dorbar shnong ki dang long hi ki atiar synshar kiba bit ha ki liang baroh ba wat ki tnat sorkar kiba don ka mang pisa tyngka kaba biang ruh kim lah ban kit kat ki dorbar shnong; katta ruh kiba trei monlade khlem jingsiew. Ha ba pynksan kumne ïa ki dorbar shnong kam mut ba ka long kaba paka nadong shadong. Toi, ki don ki dorbar shnong kiba ym sngewthuh ïa ka tynrai jong ka saiñ dorbar Khasi, ha kaba ki riewshimet ki ba kitkam ha shnong ki marmlien ban leh ki kam kiba pyrshah ïa ka sur jong ki paidbah, khamtam lada dei kiba khwan bad rhah bor bad pisa. Kaei kaba dei ban pyrto ïa ka saiñ dorbar Khasi ka long ba kum ka atiar synshar ka long kaba bit ba biang tam eh haba nujor bad kiwei kiwei ki rukom ha kylleng ka Ri India ne wat shabar ha kylleng ka pyrthei.
La shlan ban ksan ñia halor ka synshar katkum ka rukom saiñ dorbar ki Khasi ryng-kat bad ki jingbatai kiba bniah bad kaba nujor na kiwei pat kiba don ki jing-dkoh hangne hangtai. La ju kdew barabor ïa kata ba katkum ka saiñ dorbar Khasi ka iktiar ka dei ha ka dorbar, ym ha ki riewshimet kiba kitkam la ha ka kur ne ka shnong, ka raij ne hima. Katkum ba shem mynta ka rukom pynkup bor ka long ha kino kino ki riew shimet kiba la jied da ki paidbah, kiba lah ban kylla jutang tang ynda la dep shah jied. Ki briew kiba khwan myntoi bad rhah jyndei ki ju mih barabor na kiba kum kine ki rukom synshar ba ju long ha kane ka juk mynta. Lada dei ban sot na ki khana pateng lah ban nam biang ïa ka juk jong u Syiem Tirot Sing ka Hima Khatsawphra hashwa ba yn kohnguh ban iateh soskular bad ka sorkar Bilat ha ba ki sdang ban rung ha Ri Khasi. U Syiem Tirot Sing u khlem treh ban ïasoi soskular bad u David Scott, katba ym pat shong da ka dorbar hima, ka ba kynthup ïa ki myntri ki longsan mansan bad u syiem. La ïathuh ba kata ka dorbar Hima Khatsawphra ka la shim por haduh arsngi kynthih ban ai ka rai na ka bynta ban shah ïa ka sorkar Bilat ban shna surok lyngba ka shnong Nongkhlaw. Hapdeng jong kata ki kher rangbah jong ka sorkar Bilat ki la lynga bad ym lah shah ban dang aiai ap, hynrei haba ki sakhi ïa kata ka dorbar, ki la nam ba ka akor ban ïatai ha dorbar ka long ka ba donburom bad kaba ïaishah ban shahshkor ïa ki ñia jong manla uwei-pa-uwei u rangbah longsan mansan. Ki phareng ki la nujor ruh ba ka dorbar Khasi ka kham shongkun ban ïa ka dorbar saiñpyrthei ha Ri Bilat haba la ju mih barabor ka rukom ban ïaknieh ktien bad kiba kham jam ka sur ki kham ioh lad ban pyniñia wat lada dei kaba ym ler kam. Hynrei kiba don ka nia ba don pasoh lada kim lah ban kyrkait te ki duh lad ban pynsngew ïa la ka jingtbit ba shisha ha ka dorbar.
Hynrei ka saiñ dorbar Khasi ka dei kaba lah ban ïaishah ban shahshkor ïa manla ki nongmihkhmat ne ki longsan mansan na ki raij, ki shnong haba ïatai ha ka dorbar hima. Kumta ka pasoh ka rasong bad ki padiah khlem baiwai ki shu blad ser bad sep syndon. Kata hi ka dei ka rukom ba ki ranbah bashisha kin ioh kabu ban pyni la ki ñia kiba shongkun wat lada kim kyrkait, hynrei ki ioh la ka pali ban kren mardor ha ka dorbar. Ha ka dorbar Khasi la ñiew khlem akor ïa ki briew kiba kyrkait bad hylla ha ka dorbar, namar la khmih lynti barabor ba yn kren da thew shwa ban sei la ki ñia ha ka dorbar. Ym ju ailad ba ka shitrhem ïa la ki paidbah kan kylla pynban ka kren shongshit ba kyndeh mynsiem kaba lah ban wanlam pynban ïa kaba pynmong ïa la ki para dkhot ha ka dorbar.
Kawei pat ka nuksa ba la shem na ki khana pateng ka dei ha ka khep ban ioh laitluid na ka synshar tehmraw jong ka sorkar Bilat. Ha ka khep ba baroh ki hima sha rithor ridkhar ha dewbah India ki la shah pyndem wait bad la shah pynsnoh bad ka Ri India wat lada ki khohñioh ruh ka long na ka daw ba u syiem u shimti hi ha lade shimet ban rai ha kaba ki raiot ki shu dem syiem beit ïa u syiem synshar. Kata ka don ha ka khana pateng ba wat hangne ha ka thaiñ shatei lammihngi ruh ki jaka rithor la shu kurup beit da ka sorkar ban ïasnoh bad ka Ri India. Ha Ri India baroh kawei ki Hima Khasi ki dei kiba khatduh ban ïateh soskular ym ban ïasnoh syndon (merge) sha Ri India hynrei tang ban synrop lang (accede) ha ka synshar khadar. Kata baroh ka la jia namar ba ki syiem Khasi katkum ka saiñ dorbar tynrai Khasi da leilei ruh kim shlan ban ïateh eiei bad ka sorkar India khlem ka jingkubur na ka Dorbar Hima kaba mut hi khlem da mon bad mynjur lang da ki khun ki hajar. Kumta la sahteng bad jlan ka por ba yn ïa synrop ki Hima Khasi bad ka Ri India.
