“ïa kane ka Article la thoh da u rangbah u ba trei Shabar Jylla la bun snem bad u ba la shongthait shen”
Ha u bnai ba la dep ki Garo, ki la leit ïa kynduh ïa u Lat ka jylla bad kyntu ïa uba un bthah ïa ka sorkar jylla ba kan pynkylla noh ïa ka order ne jingbthah kaba la pynmih ha kine ki bnai baladep, kaba buh kyndon, ba ha ka exsamin ban ïaleh ha ka jingthung kam (recruitment) ha ka District Level, kata naduh ki LDA bad ki kyrdan kiba hapoh, ki candidate ki dei ban da nang kren badban thoh ha ka ktien Khasi ha United Khasi-Jaiñtia Hills bad ha ka ktien Garo ha Garo Hills.
Kine ki kynhun Garo ki la ïakynduh ïa u Lat ba ki kynnoh ba kane ka jingleh ka sorkar jylla ka long kaba bakla bad ka long ka kam leh shiliang. Namar da kane ka jingbthah ka sorkar jylla, kan ktah jur ïa ki Garo kiba shong basah ha ri Khasi namar kin ym ioh lad shuh ban ioh kam sorkar.
Kumba ka long ha kiwei kiwei ki jylla ka ri India, peitkum ha Assam, kino kino ki jaidbynriew, kiba wan shong ha Assam kim lah ban dawa ban pynrung ïa ka ktien la jong, ki dei ban nangthoh bad ban nangkren ïa ka ktien trai ri / local language haba ki wad kam ha ka jylla Assam. Kumjuh ruh ha Meghalaya, ka ktien Khasi ha la ri Khasi-Jaiñtia bad ha Garo la ka ktien Garo, kaba dei ruh katkum ki kyndon ka 6th Schedule bad ka aiñ kumba ïa pyntrei kam ha kiwei kiwei ki jylla.
Ha Mizoram ruh ki da buh kyndon naduh ka snem 1988/2002 ba kino kino kiba wad kam ha ki Grade-C bad Grade-D lane ki post LDA, Steno, Peon kumta ter ter, ki candidate ki dei ban da nangkren nangthoh ïa ka ktien Mizo kaba dei ha ka kyrdan Class-VIII. Ha Mizoram don tang kawei ka jaidbynriew lane one principal ethnic tribal community kaba dei tang ki Mizo, namar kata ki buh kyndon ban don tang kawei ka ktien trai ri / local language kaba dei ka ktien Mizo / Lushai. Ha Meghalaya don artylli ki jaidbynriew (two distinct ethnic tribal community), ki Khasi-Pnar bad ki Garo. Namar kata dei ban don artylli ki ktien trai ri lane local language; ka ktien Khasi ha Khasi-Jaiñtia Hills bad ka ktien Garo ha Garo Hills. Ka jingpynbna ka sorkar ban pyntrei kam ïa kine ki artylli ki local language ha la ka jong ka jong ka ri /District, ka la dier por bha, ka la dei kham mynshwa eh.
Balei ki Garo ki dawa ktien Garo ha ki jingthung kam hapoh ki District Level ha ri Khasi-Jaiñtia, kaei ka daw ba baroh shikatta kam ju don kum kata ka jingdawa. Ban tip ïa ka daw; ngin peit shwa kiei ki kyndon ba ka Reservation Policy ka bthah shaphang ka jingmang / jied ïa ki post ha ka District Level.
Ka Reservation Policy 1972 ha ka clause 2.2 ïa kaba ïadei bad ka District Level Employment, ka bthah kumne: “in respect of posts at the District level where the incumbents are not likely to be transferred outside the District of the original posting, there will be a combined reservation of 80 per cent of the posts in favour of Garos, Khasi-Jaintias instead of a separate reservation of 40 per cent each for Garos and Khasi-Jaintias, respectively, apart from 5% reservation in favour of other ST/SC. While selecting candidates for such posts, preference should be given to local candidates residing permanently in the District in which the vacancies occur. In other words, in Garo Hills, the whole combined reservation of 80 per cent will be available to Garos in the absence of any interested candidate belonging to the Khasi-Jaintia community, and in Jowai or Shillong, the combined 80 per cent reservation will be available to Khasi-Jaintias in the absence of any interested candidates belonging to the Garo community”.
Naduh ka 1972, katkum ka Clause 2.2 jong ka Reservation Policy, ïa ki kam kiba dei ban thung hapoh ka District, kiba dei naduh LDA / Grade-C shapoh haduh ki Grade-D ïa ki bym dei ban transfer sha kawei pat ka District, kum ïa kine ki post, ka jingbhah / reservation ka dei 80% combined reservation (kyllum lang) ïa ki Khasi-Pnar bad ïa ki Garo, ym dei mar mar 40% kumba ka dei ha ka State Level. Tangba dei ban jied kyrpang / preference ïa ki trai shnong kiba shong basah tynrai ha ka District ha kaba la pynbna ïa ka jinglait kam. La pynshai ruh, ba ha Garo Hills baroh 80% reservation dei ban jied kyrpang shwa / preference ïa ki Garo haba ym don ba wan na ki Khasi-Pnar. Kumjuh ruh, ha Khasi-Jaiñtia Hills baroh 80% dei ban jied kyrpang shwa / preference sha ki Khasi-Pnar haba ym don ba kwah na ki Garo (hynrei ha ka jingshisha, ki Garo, ki ïa phetlut da kano kano ka lad sha ri Khasi-Jaiñtia). ïa kane ka jingbthah ha ka Clause 2.2 la pynmih ha ka OM No. PER/272/72/5 dtd. 18.12.1972.
Ka jingbthah ban jied kyrpang shwa da ki trairi, ka dei namarba ki nongtrei kiba bat ïa kine ki post barit ki hap ban ïadei kam manla ka sngi bad ki nongshongshnong ha la ri, kiba wan sha Office Sorkar bad kham bun na ki dei ki para trai ri kiba hap ban ïa kren da ka ktien la jong / local language.
Ban thung kam ha ki post kiba rit, kum ki LDA lane Grade-C shaduh ki Peon bad Driver lane Grade-D, wat ha ki Office ka Central Govt, da don da ki kyndon ban jied, khamtam ïa ki ST/SC na ki trairi trai jaka lane local Candidates.
Lada pyntrei kam kat kum ka Clause 2.2 naduh ka snem 1972, ki Garo kin ym dei ban don iwei ruh ha ki Office Sorkar ki District ha ri Khasi-Jaiñtia, lada don ruh dei tang iwei arngut hangne hangtai. Haba don kane ka kyndon ban jied kyrpang / preference shwa ïa ki Khasi – Pnar, ki Garo kin ym ioh lad ban ioh kam ha ri Khasi-Jaiñtia, haba kumta baroh shikatta, balei pat ki Garo kimju ïa dawa ban pynkynriahnoh ïa kane ka kyndon?
Katba ka Reservation Policy ka bthah ba ïa ka jingthung kam ha ka District Level, ba dei ban jied kyrpang ïa ki trairi kiba shong basah ha ka District, hynrei haba ngi leit sha kylleng ki Office Sorkar ha ki District ka Khasi-Jaiñtia Hills, khamtam ha ri Khasi, ïohi pynban la bun da ki Garo. La kumno kumno mar shiteng ha ki post LDA bad ki kyrdan ba hapoh dei ki Garo. Katba ha Garo Hills pat, la shem khyndiat eh ki Khasi ha ki Office sorkar, mynshwa lei lei ki Khasi ki ïa kiar ban leit sha Garo khamtam ha ki post ki barit ba ym nangktien Garo.
Katba dang sngewlyngoh ïa ka jingbun ki Garo ha ki Office District ha ri Khasi-jaiñtia,ba ka long da khongpong ïa ki kyndon ka Clause 2.2 jong ka Reservation Policy 1972, (which appears disproportionate when viewed against the provisions of the Reservation Policy), la iohi ryngkhat ïa ka advertisement da ka District Selection and Promotion Committee, Office of the District and Sessions Judge, East Khasi Hills District, Shillong, vide No. DJS.1/DSPC/2022/144, dated 13 March 2023.
Ha kane ka jingpynbna lait kam da ka District Selection and Promotion Committee, Office of the District and Sessions Judge, Shillong, East Khasi Hills District, la pynbna ba ha ka Office u :-
(a) District & Session Judge Shillong : yn thung10 tylli ki post.
(b) Chief Judicial magistrate, Shillong : ynthung4 tylli ki post. Bad ha
(c) Chief Judicial Magistrate, Sohra : yn thung 4 tylli ki post.
Baroh, ha kitei ki lai tylli ki Office ha Khasi Hills, la pynbna ban thung 18 post. Na ki 18 tylli ki post, tang 2 tylli ki post la mang ïa ki Khasi – Pnar bad 6 tylli pat la mang ïa ki Garo ha EK Hills Dist. Ka long pyrshah ïa ka jingbthah ka Reservation Policy ha kaba ïadei bad ka Dist Level Employment. Kaba lyngngoh shuh shuh ba ha Sohra ym shym la mang ïa ki Khasi, tip da kaei ka aiñ ki pyntrei kam. ïa ki General pat ba dei ban mang tang 15%, balei pat la mang haduh 8 tylli na ki 18 ki posts. Nalor kata ym ju don “backlog” ïa ki General bad ym don “Carry Forward ïa ki Garo” ha ri Khasi-Jaiñtia Hills ha ka District Level Employment.
Kat kum ka Clause 2.2 ka Reservation Policy, na kitei ki 18 tylli ki post ba lait dei ban mang ïa ki UR lane General 3 post bad 1 post ïa ki other tribe bad 14 tylli ki post pat dei ban jied kyrpang / preference shwa ïa ki Khasi-Pnar. Hynrei ka long da khongpong, la ai bun pynban ïa ki Garo, kane ka la long be-aiñ.
Haba peit ïa ka jingbun paidbah ki Garo ha ki Office District ha ri Khasi-Jaiñtia, ka pyni ba kane ka rukom thung kam / recruitment process ka la ïaid da ki phew snem. Kaba lyngoh ba ym don mano mano ban iohi ne peiphang ba don haduh kat kane jingleh be-aiñ, kaba la kñiehnoh ïa ka ja kpoh ki samla trairi Khasi-Pnar, watla kala ïaid la palat 50 snem lynter. Ki nongïalam Khasi-Pnar, khamtam kito ki seng-bhalang kiba ïa “ieid jaidbynriew”, kiba ïa khih manla ki por ban dawa pynmih kam (employment) na ka sorkar, hynrei kat kane ka jingduh ha la ri, kim shym la ïohi lane kim don jingshemphang. Don kiba ong ba bun ki nongïalam kim da kheiñ ïa kane, ba ki la ñiew ïa u Garo “kum la u jong” wat lada iap para Khasi.
La ïakren bad katto katne ki rangbah ïa kane, ym poi shaei shaei, tang uwei u rangbah, u Bah Louis Dohtdong na ka seng HNYM u la lyngoh ban don kum kane kaei kaei ha la ri ka ba la sngewlehraiñ ban ïa thuhkhana bad kaba ym shym la don ba iohi. Kloi kloi ula thoh bad ïa kynduh ïa u Chief Secretary ha ka 29.05.2023 bad haka 13.03.2024. U la kyntu ruh ïa ka sorkar ban pynsangeh shwa ïa ki jingthung kam khlem da pynbeit shwa ïa kane ka jingleh be-aiñ bad ban weng noh ïa kito kiba la thung kam da kane ka rukom be-aiñ.U la kyntu ruh ïa ka sorkar ban tohkit bniah bad ba ïa uno uno uba pynkheiñ ïa ka aiñ dei ban pynsaja ruh katkum ka aiñ.
Hadien kata, la ïohi ha ka khubor u Hubnetwork jong ka 20.02.2024 bad 19.06.2024, ba ka sorkar kala rai ban aitinoh ïa ka jingbhah / mang roster ïa ki kam ba lait hapoh ka District level sha ki District Selection Committee (barohshikatta ïa kane ka kam la pynïaid da ka Personnel Dept). Bad naduh u bnai August 2024 la iohi ruh ba ka jingpynbna lait kam /Advertisement ïa ki post ha ki District Level la pynmih da ki District ryngkat bad ki Roster points kaba shai. Tangba ym pat tip, la ka rukom pyntrei kam ka la long ne em kumba la bthah ha ka Clause 2.2 ka Reservation Policy. Bad lait nangta ka sorkar haduh mynta kam pat pynpaw eiei kumno ka la rai ïa kito kiba la thung kam pyrshah ïa ka ki kyndon ba la buh da ka aiñ.
Ym shym la iohlum ïa ki Advertisement / jingpynbna lait kam kiba rim na kiwei kiwei ki District ha Khasi-Jaiñtia Hills. Hynrei, shisien ba ha ka Office of the District and Sessions Judge, Shillong la pynïaid ïa ka jingthung kam ha kane ka rukom (ka bym dei kat kum ka kyndon ka Clause 2.2), ka pyniba baroh ki Office ha kiwei kiwei ki District ruh khlem artatien ki la pynïaid ha ka juh ka rukom jingjied thungkam kaba be-aiñ. La ongkumne, namar ka Office of the District and Sessions judge, Shillong ka dei ka Office kaba bat bad sharai ïa ki aiñ, ki rule bad ba peitngor ïa ki jingpyntrei kam ïa ki kyndon ka sorkar, khamtam ba ka dei ruh kaba rim tam bad ka Office kaba ai jingïalam (guidance) ïa ki Office ha kiwei kiwei District. Kane ruh ka nang pynshisha na ka jingbun ki Garo, ba ïa kane ka rukom thung kam la pyntrei kam la bun bunsnem, lehse naduh ba sdang ka jylla Meghalaya.
Dei na ka jingmang / reservation thungkam kaba be-aiñ kumne, ba la ïoh rung bun ki Garo, jan mar shiteng ha ki Office sorkar ki District ha ri Khasi-Jaiñtia bad dei na kane ka daw ba ki Garo haba ki ioh rung kam da kane ka rukom / process kim shymla ïa khih / object baroh shikatta ban dawa pynkynriah noh ïa ka kyndon “jied kyrpang / preference” ïa ki Khasi-Pnar ha ri Khasi-Jaiñtia.
Mynta pat ynda la pynmih ïa ka aiñ, ba kito kiba wad kam ki dei ban nangkren bad thoh ïa ka ktien ki trairi District, ki Garo ki la ïa khih. Ki dawa ba ha ri Khasi dei ruh ban pyndon kam ïa ka ktien Garo.
Ki Garo kim don hokba wan dawa pyntrei kam ïa la ka ktien Garo ha ri Khasi, kawei ka long, ba ha ka State Level Recruitment ïa ki Post Grade-C bad Grade-D lane ki LDA/Steno bad Peon, Driver kumta ter ter, ia ki Garo bad ïa ki Khasi-Pnar la mang mar mar 40% ki post la ha ri Khasi-Jaiñtia Hills ne ha Garo Hills bad ka ktien ka dei da ka English. Te ïa ki post ha ka District Level ha ri Khasi-Jaiñtia kim dei ban wan mushlia.
Kaba ar pat, ïa ka Local Language lane ka ktien trairi, ka wan na ka nongrim ki kyndon ka 6th Schedule. ïa ka 6th Schedule la thaw bad pynrung ha Constitution / Riti Synshar ka ri India ban pynïaid ïa ka synshar khadar ïa ki thaiñ rilum kiba shong da ki riewlum kiba ïapher kawei na kawei pat bad ki bym ïa dei na ka juh ka thymmei jaidbynriew (distinct ethnic origin). Ka ri Khasi-Jaiñtia Hills District bad ka Garo Hills District ki dei ki District kiba dei ban pynïaid ïa ka synshar khadar kat kum ka 6th Schedule.
Ka jingpynïasnoh (amalgamation) ïa ka District United Khasi & Jaiñtia Hills District bad ka Garo Hills District ban pynlong Meghalaya, kam mut ban pynïakhleh (merge) ïa ki jaidbynriew Khasi-Pnar bad ki Garo. Kumba la ong, wat la ïa don ha ka juh ka Jylla, u Khasi-Pnar lane u Garo kat kum ka 6th Schedule, u dei ban ïada bad ri sumar ïa la ka khyndew ka shyiap ban neh la ka riti ka dustur bad kiwei kiwei kiba ïa dei bad ka imlang sahlang (to safeguard their distinct tribal identity) ha la ka jong ka jaidbynriew, ha la ri / District.
Ki Garo bad ka sorkar ki dei ban sngewthuh ba ka jingpyntrei kam ïa ka Ktien Trai ri / Local Language ha ki District Level ki dei ban pynshongñia, nyngkong eh, ïa ka jingbthah ka Reservation Policyba dei ban jied kyrpang/preference shwa ïa ki trairi ka District bad kaba ar pat, ïa ka kyndon ka 6th Schedule ban pynneh pynsan ïa ka tynrai jaidbynriew lane to safeguard the indigenous tribal identity.Ka Ktien trairi /Local Language ka dei kawei kaba donkam ban pynneh ïa ka jinglong tynrai ka jaidbynriew. (the local-language requirement serves an important purpose in preserving the linguistic and cultural identity of the indigenous tribal community which is in consistence with the historical and Constitutional framework of the Districts under the 6th Schedule).
Sa kawei pat ka mat kaba ngim dei ban klet, ba katkum ka Clause 2.2, ka bthah ba dei ban jied kyrpang shwa / preference ïa ki Garo ha Garo hills haba ym don Khasi-Pnar kiba kwah bad ha ri Khasi-Jaiñtia Hills ban jied kyrpang / preference ïa ki Khasi-Pnar haba ym don Garo ba kwah. Kane ka pyni ba shwa ka 1972 ym don Garo ha ri Khasi-Jaiñtia bad ym don Khasi-Pnar ha Garo Hills. Ka jingwan rung paidbah ki Garo ka dei hadien ba la ioh jylla Meghalaya; nalor ki ïa ioh ïa ka kam / employment ha ri Khasi-Jaiñtia, ki iohlait lan ruh ban wan buh ai sa ïa ka khyndew ka shyiap bad mynta ki la kam ba ki la don 4 lak ha ri Khasi-Jaiñtia. Kane ruh ka la long pyrshah ïa ki kyndon ka 6th Schedule, kaba la bthah ba ki trairi ki dei ban ïada ïa la ka khyndew na ki nongwei khnang ban neh ban sah la ka niam ka rukom, ka riti ka dustur, ka synshar khadar bad la ka jinglong tynrai / ethnic / indigenous tribal identity ha la ka jong ka ri / District wat la ngi don ha kajuh ka jylla.
Naduh ba dang don hapoh ka jylla Assam, u Naga, ha Naga Hills (Nagaland) bad u Lushai, ha Lushai Hills District (Mizoram) ki la ïa thaw la ka aiñ, ba u dkhar lane u riewlum kiba nabar District kim lah ban thied khyndew ha ka rilum / District jong ki, wat la ki dei hapoh kajuh ka jylla Assam, lait noh ïa kito kiba la shonglypa shwa ban long aiñ ka 6th Schedule, kata shwa ka 26.01.1950. Te, wat la dei ha ka juh ka jylla, u Garo um don hok ban wan buhai khyndew ne dawa ktien Garo ha ri Khasi, khamtam kito kiba wan hadien ka 26.01.1950. Namar u trairi u dei ban ïada ïa la ka khyndew tang hapdeng ki para trairi ban neh ka riti ka dustur, ka shynshar khadar, ka ktien ka thylliej. Hynrei ha ri Khasi-Jaiñtia pat, la shem da khongpong, la pynkheiñlut ïa ka nongrim ba la buh da ki Syiem Khasi barim bad ba la pynskhem ruh da ka 6th Schedule. Ki nongïalam, ki Sengbhalang, khamtam ki Synjuk ki Nongsynshar Shnong bad ka KHAD, balei ki ai laitlan ban die khyndew ïa ki nongwei kiba wan hadien ka 26.01.1950. Haba ki kam ba ki shakri ïa ka jaidbynriew bad kam “baieidjaidbynriew” dei ban pyni da ka kam kumba leh ki Lushai / Mizo bad ki Naga.