Raphael Warjri
Ka jingshah thombor ki paidbynriew Khasi ha Ri Bangladesh ka la nang jur na ka por sha ka por, hynrei ka jingïatylli jong baroh ki riewlum hangta ka la pynsyier ïa ka synshar khadar namar ba ki la ïa bun paid bad ba don ki nongmihkhmat paidbah kiba dei ki Bangla Muslim kiba ïada ïa ki riew lum. Lehse ka jingïada da ki nongmihkhmat kiba dei hi ki Bangla Muslim lah ban long da ka jingmut babha bad sngur mynsiem lane lah ban dei tang ban ioh jingkyrshan na ki riewlum, khnang ban poi sha ka thong jingjop. Dang shen ha ka 9 tarik Nailur 2026 ka la don ka jingrakhe ïa ka sngiburom jong ki trairi traimuluk shityllup ka pyrthei lane kata ka International Day of the Indigenous People. Ha kane ka jingrakhe la shem ba ki paidbah Khasi ki la lam khmat ban dawa ka jingïada na ka sorkar kmie Bangladesh. Haba ïa nujor bad kiwei kiwei ki riewlum lah ban sakhi ba ki paidbynriew Khasi ki la jam kham shaphrang, wat lada ki don da kiwei pat ki riewlum kiba kham bun paid. Nalor kata kaba phylla ka long ba ki nongïalam kiba tur shaphrang bun ki dei ki kynthei Khasi, kiba stad bad shemphang ban kren paidbah bad ki pnah bha ban kren ïa ka ktien Bangla. Shuh shuh kaba kham sngewtynnat ka long ba u Khlieh Rangbah ka Synjuk Ki Paidbynriew Trairi ne u President jong ka Greater Sylhet Indigenous People’s Forum (GSIPF) u dei u Khasi uba kyrteng u Pidison P Suchiang.
Kaba sngewphieng shuh shuh ka long ba dang shen kane ka synjuk ka la pynmih ïa ka kot kaba dei shaphang ka riti kheiñkur kheiñkha ba la thoh hi da une u nongthoh, ïa kaba la dep pynmih shwa ha jylla Meghalaya, India. Ha ka jingshisha ka la don ka jingïasyllok hapdeng jong une u nongthoh bad u Bah Pidison P Suchiang naduh shwa ban pynmih ïa ka kot hangne ha jylla Meghalaya, kumta ka jingpyrshang ba nyngkong ka dei hi na ka GSIPF, Sylhet Bangladesh. Hynrei na ka daw ba don bun ki jaitbynriew riewlum ha ka synjuk ba la kham shim por ban pynkohnguh na ka bynta ban pynmih ïa ka kot Khasi Mtrilineal Clan Lineage. Kumta une u nongthoh u la nang pynmih ha u snem 2024 ïa ki kot MEI- Matrilineal Exogamous Institution ha ka ktien phareng bad ha ka Khasi pat la jer MEI- Ka Riti Kheiñkur Kheiñkha Khasi: Mynnor, Mynta bad Lawei. Hynrei tang hapoh arsnem la lah ban pynmih ha Bangladesh ba la ioh ruh ka jingkynthoh kaba shongkhia na ki riewtbit ha ka thoh ka tar. Kawei pat ka jingshisha ka long ba namar ki paidbah kiba kham duna ha ka jingpule, ki kham pnah ban kren, thoh ne pule ha ka ktien Bangla ban ïa la ka ktien Khasi lajong, kumta ka la don ka jingthmu ban kylla noh sha ka ktien Bangla khnang ban lah ban ioh paidbah salonsar ha Bangladesh.
Ka jingkhluh jong ki paidbynriew Khasi ha Bangladesh ban tip kham bniah ïa la ka riti dustur, khamtam ïa ka riti kheiñkur kheiñkha Khasi ka pynskhem ba kane ka dustur ka la nang rasong hangta ha Ri Bangladesh bad ka la parpaiñ ruh sha ki jaka ha India kiba don shabar na ka jylla Meghalaya. La shem ba ki paidbynriew Khasi na Them Rithor Barak ha jylla Assam, ha khappud Tripura, Manipur, bad Mizoram ki ïa tylli lang ban pynkhraw bad pynneh ïa ka riti kheiñkur kheiñkha na ka kmie. Wat lada ka don pat ka jingpyrshang ban kylla noh sha kaba aijait sha u shynrang ha ka imlang sahlang Khasi, hynrei ka riti tynrai ka dang rasong bad ka dang ïaineh skhem. Ha kaba ïa dei bad ka jingpyrshang ban kylla ïa ka kot Kheiñkur Kheiñkha sha ka Kmie ha ka ktien Bangla ka la don ka jingïasyllok bad ki dkhot jong ka Ram Krishna Mission da kaba ïa syllok bad une u nongthoh. Ka jingshisha ba ki paidbynriew Khasi ha kylleng ka pyrthei ki dang ñiewkor ïa la ka riti kheiñkur kheiñkha na ka kmie, ka long ka jingkyrmen ïa ka jaitbynriew. Hynrei ym lah ruh ban len ba ki don byllai ki paidbynriew Khasi kiba synjor ka jingsngewthuh ïa la ka riti dustur tynrai bad ki la shah tyllep lang kumba long ka dustur ha kylleng ka pyrthei ban aijait sha u tnga bad ïa la ki khun sha u kpa. Nalor kata ruh ka pyrthei shityllup ki shem ïa ka rukom ban shim jait na ka kmie ne kaba ki ju kdew pathar ba shim jait na ka kynthei ka long ka ba phylla hakhmat ki briew ha kylleng ka pyrthei.
Hynrei ka jingshisha ka long ba ka stadmaïan longbriew manbriew lane kata ka Social Science, ka Biological Sciences, ka Anthropology ki la pynshisha ba u phñiang u dei na ka kmie, ka jor ka dei na u kpa ba uta u phñiang u sa shylluit bad seilung ban longbynriew manbynriew. Ïa kane ka phang lah ban pynshongñia na kiwei kiwei ki jynthaw khamtam na ki sim kiba don ka nongmuna kaba tyngkreiñ ban pynshisha ba u phñiang barabor dei na ka kynthei bad ka jor umsboh dei na u shynrang. La ju shem barabor ba ki sim ne ka nongmuna ba shynna ha ka imlang sahlang dei ka syiar, haba ka kha pylleng ynda ka la sdang heh wat shwa ban shong-kha bad u ‘yiarryngkuh. Ki ba ri syiar ha sem barabor ki ju buh ïa ki syiar kynthei la ka jong bad ynda ki la dei ka ïa ban kha pylleng ki sdang ban kha pylleng khlem da mih na sem, kaba mut khlem shongkha bad u syiarryngkuh. Kumjuh ruh ha ki briew ka dei ka juh ba ki phñiang ki don barabor ha plakhun jong ka kynthei lane kino kino ki mrad ki ba ym ju kha pylleng. Kane ka jingthaw jong ka mariang ïa ki jynthaw baroh ha sla pyrthei ka dei ka aiñ mariang ba ym lah ban batai da kumwei pat. Kumta ka rukom ban aijait sha u shynrang ka long pyrshah ïa ka aiñ jong ka mariang ba la mushlia ki briew ha ka imlang sahlang. Parpaiñ, Rasong bad Saphriang ka Riti Tynrai
Ka jingshah thombor ki paidbynriew Khasi ha Ri Bangladesh ka la nang jur na ka por sha ka por, hynrei ka jingïatylli jong baroh ki riewlum hangta ka la pynsyier ïa ka synshar khadar namar ba ki la ïa bun paid bad ba don ki nongmihkhmat paidbah kiba dei ki Bangla Muslim ki ba ïada ïa ki riew lum. Lehse ka jingïada da ki nongmihkhmat kiba dei hi ki Bangla Muslim lah ban long da ka jingmut babha bad sngur mynsiem lane lah ban dei tang ban ioh jingkyrshan na ki riewlum, khnang ban poi sha ka thong jingjop. Dang shen ha ka 9 tarik Nailur 2026 ka la don ka jingrakhe ïa ka sngiburom jong ki trairi traimuluk shityllup ka pyrthei lane kata ka International Day of the Indigenous People. Ha kane ka jingrakhe la shem ba ki paidbah Khasi ki la lam khmat ban dawa ka jingïada na ka sorkar kmie Bangladesh. Haba ïa nujor bad kiwei kiwei ki riewlum lah ban sakhi ba ki paidbynriew Khasi ki la jam kham shaphrang, wat lada ki don da kiwei pat ki riewlum kiba kham bun paid. Nalor kata kaba phylla ka long ba ki nongïalam kiba tur shaphrang bun ki dei ki kynthei Khasi, kiba stad bad shemphang ban kren paidbah bad ki pnah bha ban kren ïa ka ktien Bangla. Shuh shuh kaba kham sngewtynnat ka long ba u Khlieh Rangbah ka Synjuk Ki Paidbynriew Trairi ne u President jong ka Greater Sylhet Indigenous People’s Forum (GSIPF) u dei u Khasi uba kyrteng u Pidison P Suchiang.
Kaba sngewphieng shuh shuh ka long ba dang shen kane ka synjuk ka la pynmih ïa ka kot kaba dei shaphang ka riti kheiñkur kheiñkha ba la thoh hi da une u nongthoh, ïa kaba la dep pynmih shwa ha jylla Meghalaya, India. Ha ka jingshisha ka la don ka jingïasyllok hapdeng jong une u nongthoh bad u Bah Pidison P Suchiang naduh shwa ban pynmih ïa ka kot hangne ha jylla Meghalaya, kumta ka jingpyrshang ba nyngkong ka dei hi na ka GSIPF, Sylhet Bangladesh. Hynrei na ka daw ba don bun ki jaitbynriew riewlum ha ka synjuk ba la kham shim por ban pynkohnguh na ka bynta ban pynmih ïa ka kot Khasi Mtrilineal Clan Lineage. Kumta une u nongthoh u la nang pynmih ha u snem 2024 ïa ki kot MEI- Matrilineal Exogamous Institution ha ka ktien phareng bad ha ka Khasi pat la jer MEI- Ka Riti Kheiñkur Kheiñkha Khasi: Mynnor, Mynta bad Lawei. Hynrei tang hapoh arsnem la lah ban pynmih ha Bangladesh ba la ioh ruh ka jingkynthoh ka ba shongkhia na ki riewtbit ha ka thoh ka tar. Kawei pat ka jingshisha ka long ba namar ki paidbah kiba kham duna ha ka jingpule, ki kham pnah ban kren, thoh ne pule ha ka ktien Bangla ban ïa la ka ktien Khasi lajong, kumta ka la don ka jingthmu ban kylla noh sha ka ktien Bangla khnang ban lah ban ioh paidbah salonsar ha Bangladesh.
Ka jingkhluh jong ki paidbynriew Khasi ha Bangladesh ban tip kham bniah ïa la ka riti dustur, khamtam ïa ka riti kheiñkur kheiñkha Khasi ka pynskhem ba kane ka dustur ka la nang rasong hangta ha Ri Bangladesh bad ka la parpaiñ ruh sha ki jaka ha India kiba don shabar na ka jylla Meghalaya. La shem ba ki paidbynriew Khasi na Them Rithor Barak ha jylla Assam, ha khappud Tripura, Manipur, bad Mizoram ki ïa tylli lang ban pynkhraw bad pynneh ïa ka riti kheiñkur kheiñkha na ka kmie. Wat lada ka don pat ka jingpyrshang ban kylla noh sha kaba aijait sha u shynrang ha ka imlang sahlang Khasi, hynrei ka riti tynrai ka dang rasong bad ka dang ïaineh skhem. Ha kaba ïa dei bad ka jingpyrshang ban kylla ïa ka kot Kheiñkur Kheiñkha sha ka Kmie ha ka ktien Bangla ka la don ka jingïasyllok bad ki dkhot jong ka Ram Krishna Mission da kaba ïa syllok bad une u nongthoh. Ka jingshisha ba ki paidbynriew Khasi ha kylleng ka pyrthei ki dang ñiewkor ïa la ka riti kheiñkur kheiñkha na ka kmie, ka long ka jingkyrmen ïa ka jaitbynriew. Hynrei ym lah ruh ban len ba ki don byllai ki paidbynriew Khasi kiba synjor ka jingsngewthuh ïa la ka riti dustur tynrai bad ki la shah tyllep lang kumba long ka dustur ha kylleng ka pyrthei ban aijait sha u tnga bad ïa la ki khun sha u kpa. Nalor kata ruh ka pyrthei shityllup ki shem ïa ka rukom ban shim jait na ka kmie ne kaba ki ju kdew pathar ba shim jait na ka kynthei ka long kaba phylla hakhmat ki briew ha kylleng ka pyrthei.
Hynrei ka jingshisha ka long ba ka stadmaïan longbriew manbriew lane kata ka Social Science, ka Biological Sciences, ka Anthropology ki la pynshisha ba u phñiang u dei na ka kmie, ka jor ka dei na u kpa ba uta u phñiang u sa shylluit bad seilung ban longbynriew manbynriew. Ïa kane ka phang lah ban pynshongñia na kiwei kiwei ki jynthaw khamtam na ki sim kiba don ka nongmuna kaba tyngkreiñ ban pynshisha ba u phñiang barabor dei na ka kynthei bad ka jor umsboh dei na u shynrang. La ju shem barabor ba ki sim ne ka nongmuna ba shynna ha ka imlang sahlang dei ka syiar, haba ka kha pylleng ynda ka la sdang heh wat shwa ban shong-kha bad u ‘yiarryngkuh. Kiba ri syiar ha sem barabor ki ju buh ïa ki syiar kynthei la ka jong bad ynda ki la dei ka ïa ban kha pylleng ki sdang ban kha pylleng khlem da mih na sem, kaba mut khlem shongkha bad u syiarryngkuh. Kumjuh ruh ha ki briew ka dei ka juh ba ki phñiang ki don barabor ha plakhun jong ka kynthei lane kino kino ki mrad ki ba ym ju kha pylleng. Kane ka jingthaw jong ka mariang ïa ki jynthaw baroh ha sla pyrthei ka dei ka aiñ mariang ba ym lah ban batai da kumwei pat. Kumta ka rukom ban aijait sha u shynrang ka long pyrshah ïa ka aiñ jong ka ma-riang ba la mushlia ki briew ha ka imlang sahlang.

