U Bhogtoram Mawroh
La slem bha ba ki briew ki ju pynpaw ïa ka jingbynniaw bad ka jingsngewkhia halor ka jinghiar jong ka kyrdan jong ka pule puthi ha ka jylla Meghalaya, kaba ha ki por mynshwa ka la long kaba pawnam bha bad kaba bat ruh ïa ka kyrdan kaba hakhmat eh ha ka thaiñ Shatei Lam Mihngi jong ka Ri India. Katto katne na ki kolej kiba pawnam tam ha kane ka thaiñ ki don ha nongbah Shillong, bad kane ka la pynlong ïa shibun ki longïing kiba biang ka ïoh ka kot na kiwei pat ki jylla bad ki ri ban phah ïa la ki khun ban leit pule ha kane ka nongbah. Hynrei, ym baroh ki longïing kiba sngewshngaiñ ban phah ïa la ki khun sha Shillong ban pule puthi. Ha kito ki por, ka nongbah Shillong ka la long ka pdeng jong ka saiñ pyrthei jong ki jaitbynriew trai ri trai muluk, ha kaba la ïalum lang ïa kiba bun ngut ki briew kiba pyrshah ïa ka rukom synshar, bad ki nongïalam saiñ hima sima ki la pyndonkam ïa ka kum ka jaka ban ïakynduh, ïamir jingmut bad ïapynbeit halor ki kam bapher bapher.
Uwei u paralok jong nga u la ïathuh ba ka sorkar Tripura, kaba ha kito ki por la synshar da ki nongïalam na ka jaitbynriew Bengali, ka la pyrshang ban pynduh mynsiem ïa ki samla na ki jaitbynriew trai ri trai muluk ban leit pule ha Shillong. Ka daw ka long ba ka sorkar ka sheptieng ba ynda ki samla ki la pyndep ïa ka pule puthi jong ki, kin wanphai sha la ki shnong kum ki briew kiba la shemphang, kiba la don ïa ka jingsngewthuh saiñ pyrthei kaba jylliew bad kiba don ïa ki jingpyrkhat kiba ïar bad kiba ïohi jngai shaphang la ka jong ka jylla.
Kumta, ka nongbah Shillong ka la don ïa ka bynta kaba khraw ha kaba pynwandur ïa ka jingim jong shibun ngut ki briew na ki jaitbynriew trai ri trai muluk, kiba hadien ki la long ki nongïalam bad ki nongïashim bynta ba kongsan ha ka saiñ pyrthei ha la ki jong ki jylla. Hynrei, ngam tikna la ka Shillong kan dang lah ban bteng ïa kane ka bynta ha ki snem ban wan. Watla katta ruh, kane kam dei ka kam kaba sniew ha baroh ki liang.
Bun snem mynshwa, nga kynmaw ïa ka jingkren jong uwei u myntri sorkar barim, uba la ong ba ki briew ha Shillong kim da sngewkhia ne khuslai than ïa ki jingkhang khyrdep ne ki pakhang shnong kiba ju jia khah khah ha ka jylla, namar ki tip ba watla jia aiu jia, kin dang ïoh beit ïa ka tulop jong ki. Kane ka jingkren ka pyni ïa ka jingbym sngewthuh ïa ka jingshisha, namar ba kiba bun na ki briew ha Shillong, kumjuh ruh ha kiwei pat ki bynta jong ka ri, ki trei ha ki kam bylla bad ki kam kamai jakpoh ha ka bynta jong ka ïoh ka kot kaba ym pat pynbeit ryntih. Kumta, kano kano ka jingthut ha ka rukom treikam ka ktah beit ïa ka jingïoh kamai bad ka lad jong ki ban kyrshan ïa la ka jingim. Hynrei, nga sngewthuh naei ka mih kane ka rukom pyrkhat. Ka mih na ka jingsngew ba ki don ha ka kyrdan kaba kyrpang ha ka imlang sahlang bad na ka jingbym shah ktah da ki jingeh kiba ki briew kiba trei shitom ban kamai jakpoh ki mad man la ka sngi. Kane ka dei kawei na ki daw kaba pynlong ïa nga ban sngew ba ka jingkynmaw bad ka jingpynitynnad palat ïa ki por ba la leit noh ka ju tap ïa ki jingduna bad ki jingbakla kiba la don naduh mynbarim hapoh ka rukom treikam jong ka tnad pule puthi.
Ka jingshisha ka long ba ka Shillong kam long satia ka Meghalaya baroh kawei, bad don kawei ka jingjia kaba la pynsngewthuh bha ïa nga ïa ka jingïapher kaba khraw hapdeng kine ki ar tylli. Ha katei ka por, nga dang pule ha ka skulbah, bad ha kawei na ki por shuti jong nga, nga la wanphai sha la shnong. Ha kawei ka janmiet, nga dang leit phai na Pynursla da ka bos. Don uwei u briew uba la buaid ha katei ka bos, uba la hiar shwa ban poi sha ka shnong jong nga. Hadien kata, u paramarjan jong nga, uba la synran lang ïa nga, u la ïathuh ba uta u briew u dei u nonghikai ha ka skul primary jong ka shnong jong ngi. Ka skul hi kam shym la don ïa ka ïing skul kaba paka bad kaba biang, bad ka madan ïalehkai kaba don hakhmat jong ka ruh kam long satia kaba biang. Kane ka long ka jingshisha kaba bun ki briew ha ka jylla ki mad ha ka jingim jong ki. Haba bishar bniah ïa ki tyllong jingtip kiba mih na ki khubor kiba ju paw man la ka por ha ki kot khubor, khyndiat eh lah ban ong ba ka la don kano kano ka jingkylla kaba khraw haduh mynta. Namarkata, ka dur kaba itynnad bad kaba la pynkup burom palat ïa ka rukom treikam jong ka pule puthi ha Meghalaya ka long kaba lah ban ïalam bakla ïa ki briew. Kane ka jingsngewthuh ka shong nongrim ha ka pule puthi kaba kham shajrong bad ha ki jaka pule kiba don ha Shillong. Hynrei, mynta pat, ka paw ba ka jinghiar arsut bad ka jinghiar dor jong ka rukom treikam ka la sdang ban suh thied wat hapoh kine ki jaka pule ruh.
Ha kine ki taïew ba la dep, uwei u paralok jong nga u la phah ïa nga katto katne ki jingkheiñ jingdiah kiba pyni ïa ka jinglong jingman jong ka pule puthi ha ka kyrdan kaba shalor ha ka jylla Meghalaya ha kine ki sngi. Une u paralok jong nga u la hikai ha kawei na ki kolej kiba pawnam ha nongbah Shillong la palat shiphew snem. Dang shen, la pynbna ïa ki resol jong ka kynhun kaba nyngkong jong ki samla pule kiba la rung ha ka prokram pule UG kaba lai snem hapoh ka National Education Policy (NEP) 2020. Ka jingpass ka long tang 49.8 percent, kaba mut ba jan shiteng na ki samla pule kim shym la lah ban pass ïa ki eksamin jong ki. Ym pat shai la ki samla pule kim shym la lah ban leh bha ha kano ka bynta jong ki sobjek, kum ha ki Major, Minor, Multidisciplinary Courses (MDCs) ne Skill Enhancement Courses (SECs), kiba dei ki jingpule kiba pynroi ïa ki sap pyntbit. Kine ki rukom pule, ryngkat bad ki Value-Added Courses (VACs), ki la kylla long ki sobjek kiba hap ban shim hapoh kane ka rukom pule kaba thymmai. Hynrei, ka jingeh ka long ba bun ki kolej ki la sdang ban ai jinghikai ïa kine ki sobjek khlem da thung ïa ki nonghikai kiba don ïa ka jingnang jingtip bad ki jingbit kiba biang ban hikai ïa ki.
Nga la peit bad pule ïa ka kot lyngkdop jong ka St. Edmund’s College, kaba dei ka kolej ha kaba nga la pule mynshwa. Nga la lap ba ka Environmental Science ka dei kawei na ki sobjek kiba hap ban shim hapoh ka bynta jong ki Value-Added Courses (VACs). Ha ka por ba nga dang pule ha kolej, uwei na ki nonghikai jong ka sobjek Geography jong nga u la hikai ïa kane ka sobjek. Hadien, haba nga la sdang ban hikai ha kawei pat ka kolej, la bthah ïa nga ruh ban hikai ïa kajuh ka sobjek. Hynrei, namar ba bun na ki phang pule jong kane ka sobjek ki long kiba shabar jong ka jingpule jong nga, nga la hap ban pule bad wad jingtip hi dalade khnang ba ngan lah ban hikai ïa ki samla pule. Nga ngeit skhem ba ka St. Edmund’s College kan don ïa u nonghikai uba la tbit ban hikai ïa kane ka sobjek, namar ka Environmental Science ka dei ruh ka sobjek kaba pura kaba katei ka kolej ka ai jinghikai. Hynrei, ngam tikna la kiwei pat ki kolej ki don ne em ïa ki nonghikai kiba la tbit ban hikai ïa kine ki sobjek hapoh kane ka rukom pule kaba thymmai. U paralok jong nga u la pynthikna shuh shuh ïa kane ka jingsngewkhia jong nga. U la pynshai ba ym baroh ki kolej ki la thung ïa ki nonghikai kiba la tbit ban hikai ïa ki sobjek bapher bapher kiba la bthah hapoh ka NEP. Kumta, bun ki samla pule ki lah ban don ïa ka jingsngewthuh bakla halor kine ki sobjek, kaba lah ban nang pynjur ïa ka jingduna ha ka jinglah jong ki ban leh bha ha ki eksamin. Kane ka lah ban long kawei na ki daw jong ka jinghiar ha ka jinglah jong ki samla pule ban kiew shaphrang ha ka pule puthi jong ki.
Kawei pat ka jingeh ka long ba hadien ba la pynbna ïa ki resol jong ka kynhun kaba nyngkong jong ki samla pule hapoh ka NEP, don katto katne ki kolej kiba la sdang ban ai jinghikai ïa ki semester ba hynñiew bad ba phra khlem da thung ïa ar ngut ki nonghikai ba thymmai kiba la donkam katkum ka rai jong ka 34th Emergent Academic Council jong ka NEHU. U paralok jong nga u la pynpaw ïa ka jingsngewkhia halor ka jinglong jingman jong kane ka kam. U la buh jingkylli la ki nonghikai kiba khlem ka jingbit ne ka syrnot NET/SLET lane khlem ka kyrdan PhD kin lah ne em ban hikai ïa ki samla pule ha ki semester ba hynñiew bad ba phra ha kajuh ka rukom kumba ki la hikai ïa ki samla pule ha ki hynriew tylli ki semester ba nyngkong.
Ka rukom wad bniah ka dei ka bynta kaba kongsan jong ka snem pule kaba saw, bad ka dei ka sobjek kaba donkam ïa ka jingpule kaba jylliew bad ka jingpynkhreh kaba bniah. Baroh shi katta, ïa kane ka sobjek la ju hikai kum shi bynta jong ka jingpule ha ka kyrdan PhD, bad ki samla pule ki hap ban pule ïa ka khnang ban pynkhreh ïa ka synopsis, kata, ka jingpynpaw lyngkot ïa ka jingtyrwa ban pynlong ïa ka jingwad bniah jong ki.
Nga hi ruh nga la pule ïa kane ka sobjek ha ka por ba nga dang leh ïa ka PhD. Wat hadien ba la dep pdiang bad mynjur ïa ka jingtyrwa wad bniah jong nga, nga dang ïashim bynta ha katto katne ki prokram ai jinghikai lyngkot khnang ban pynïar bad pynjylliew shuh shuh ïa ka jingsngewthuh jong nga halor kane ka phang. Kawei na kine ki prokram ai jinghikai la pynlong da ka ICSSR-NEHU, ha kaba ki nonghikai ki dei ki riewstad riewshemphang kiba pawnam kiba wan na South Africa bad Singapore. Uwei na ki u dei u editor jong ka Antipode, kawei na ki kot thup pule bniah kiba pawnam bha ha ka liang ka Geography kaba bishar bniah ïa ki mat kiba ïadei bad ka imlang sahlang, ka saiñ pyrthei bad ka jinglong jingman jong ka pyrthei. Uwei pat u dei u riewstad Anthropology uba pawnam, uba dei na ka jaitbynriew Chinese bad uba trei ha ka National University of Singapore.
Kawei pat ka prokram halor ka rukom wad bniah kaba nga la ïashim bynta ka dei ka prokram ai jinghikai kaba shiphew sngi, kaba la pynlong da ka Centre for Social Studies ha Surat, Gujarat. Ha katei ka prokram, nga la tip nyngkong eh shaphang ka rukom pynkylla ïa ka jingngeit bad ka rukom im jong ki jaitbynriew trai ri trai muluk kiba dei ki jaitbynriew rit paid ha ka jylla Gujarat bad ha kiwei pat ki bynta jong ka ri, da kaba pynrung suki suki ïa ki hapoh ka niam Hindu. La pyni ïa ngi ïa ki dur bad ki video kiba pyni kumno ka kolshor bad ki niam tynrai jong kine ki jaitbynriew ki la sdang ban duh noh katba ki la shah pynrung bad shah pynïasoh suki suki bad ka niam Hindu.
Hynrei, katkum ka jingong jong u paralok jong nga, bun na ki nonghikai kiba hikai ïa kane ka sobjek kim don satia ïa ka jingbit ne ka syrnot NET/SLET lane ka kyrdan PhD, bad kim shym la pule ruh ïa kane ka sobjek ha ka por ba ki dang long ki samla pule. Pynban, la pynlong tang kawei ka prokram ai jinghikai kaba shi sngi ban pynithuh ïa katto katne ki nonghikai ïa ka rukom wad bniah. Kane ka dei ka jingpynbiej ïa ka pule puthi kaba shai kdar bad ka jingpynïaid bakla ïa ka rukom ai jinghikai.
Khatduh eh, ka jingbym lah ban thung ïa ki nonghikai kiba donkam ka la pynlong ïa ki nonghikai ha katto katne ki kolej ban hikai haduh 24 haduh 25 tylli ki klas ha ka shi taïew. Kane ka ktah khamtam ïa ki nonghikai ha ka thup pule Arts kiba hap ban hikai ha baroh ar bynta, kata, ha ka por mynstep bad ha ka por sngi. Kine ki klas ki kynthup ïa ki sobjek MDC, SEC bad Ability Enhancement Course (AEC), ha kaba katto katne ki nonghikai kim don ïa ka jingnang jingtip kaba biang ban hikai ïa kine ki sobjek. Kumta, ki nonghikai ki hap ban hikai palat ïa ka 18 kynta ha ka shi taïew, kaba long pyrshah ïa ki kyndon jong ka University Grants Commission (UGC), kiba buh ba ki nonghikai kim dei ban ai jinghikai ïa ki samla pule palat ïa ka 16 kynta ha ka shi taïew.
Kane ka jingkheiñ kam kynthup satia ïa kiwei pat ki kamram jong ki nonghikai, kum kaba pynlong ïa ki klas kyrpang ban ïarap ïa ki samla pule kiba donkam jingïarap ha ka pule puthi, pynlong ïa ki eksamin ha klas, bishar ïa ki kot jubab jong ki eksamin, bishar ïa ki assignment bad bishar ïa ki kot jubab jong ki eksamin jong ka NEHU.
Kane ka jingkitkam kaba palat pud ka pynlong ïa ki nonghikai ban sngewthait bad shitom palat, kaba ktah ïa ka bor met bad ka bor pyrkhat pyrdain jong ki, bad kaba pynlong ïa ki ban ym lah ban pyndep ïa ki kamram jong ki ha ka rukom kaba paka. Kane ka long ka jingjia kaba sngewsih arshah, namar ba bun na kine ki nonghikai ki dei tang ki nonghikai ba shipor kiba ïoh ïa ka tulop kaba duna bad kiba hap ban trei hapoh ki jinglong jingman kiba pyndonkam bakla ïa ka bor jong ki bad kiba nion beiñ ïa ki. Ha kane ka jinglong jingman, ki samla pule ki long kiba shah ktah tam na kane ka jingeh. Bun na kine ki samla pule kin sa rung ha ka kam hikai ha ki snem ban wan. Lada ym don jingpynkylla, kajuh ka jingeh kan bteng ban mih na kawei ka pateng sha kawei pat.
Ka dur kaba la pyni paidbah ba ka Meghalaya ka dei ka pdeng pule puthi kaba pawnam tam ha ka thaiñ Shatei Lam Mihngi jong ka Ri India ka la pra noh mynta. Watla kane ka jingshisha ka lah ban pynsngewsih ïa katto katne ngut, hynrei ïa kiba bun pat, ka lah ruh ban wanrah ïa ka jingsuk mynsiem. La slem palat ba ngi la im hapoh ka jingshah pynthame, da kaba ailad ïa ka nam jong tang katto katne ki jaka pule ban tap bad buhrieh ïa ki jingeh kiba kham shyrkhei bad kiba jylliew, kiba la ktah ïa ka rukom treikam jong ka tnad pule puthi baroh kawei ha ka jylla. Ha kaba kut, mynta ka jinglong jingman kaba sngewsih bad kaba shyrkhei jong ka pule puthi ka la paw shai kdar. Ka jingshisha ba ki briew ki dang ïai ïakren bad ïatai sani halor kane ka kam ha ki rukom bapher bapher ka long hi ka dak kaba bha. Ka pyni ba ki briew ki la sdang ban sngewthuh ïa ki jingeh bad ban shimkhia ïa ki.
Ka lynti kaba ngin ïaid nangne shakhmat kan shong ym tang ha ka mon bad ka jingtrei shitom jong ka sorkar ha ka liang ka saiñ pyrthei, hynrei kan shong ruh ha ka jingpeitngor bad ka jinglong adkar jong ki briew kiba don ha madan, kynthup ïa ki nonghikai, ki samla pule bad ki paidbah baroh ha ka imlang sahlang. Ka mat kaba kongsan tam mynta ka long, hato ngin lah ne em ban pynkylla ïa kane ka jingsngewthuh kaba pynmong mynsiem sha ka kabu ksiar ban tei ïa ka rukom treikam jong ka pule puthi kaba kham hok, kaba don ïa ka jingkitkhlieh bad ka jingpynshai ha ki kamram, bad kaba lah ban pynbiang ïa ki jingdonkam jong ki paidbah ka jylla Meghalaya. Nga buh ka jingkyrmen ba ngin lah ban leh ïa kata ha ka por kaba biang, khnang ban saiñdur bad wanrah ïa ka jingkylla ha ka pule puthi.
(Ki jingmut kiba la pynpaw ha kane ka article ki dei ki jingmut shimet jong u nongthoh, bad kim pynpaw ne pyni satia ïa kano kano ka jingïadei jong u bad kano kano ka seng ne ka tnat treikam)
