Raphael Warjri
Ka phang kaba thmu ban kdew ka long ba kumno la shylluit ki Dorbar Shnong naduh ka por ba synshar ki phareng. Ha ki por mynshwa, ki Khasi ki shong shnong tang shikur shijait bad lada don ki kyntoit ba dawa ban synrop lang arkur laikur ki sa pynlong shnong, ka jylli ba kham heh ban synrop katto katne tylli ki shnong la pynlong ïa ka raij bad ki raij ha ki sawdong pud jong ka hima ki pynlong ïa ka Dorbar Hima. Kaba dei ban sngewthuh bha ka long ba ki shnong ki la don lypa naduh mynnor, tangba kiba bun ki dei ki shnong kaba hap tang ha ka jylli shikur shijait. Tang khyndiat eh ki don ki shnong ba synrop lang arkur arjait ne laikur laijait. Ka nuksa ba tyngkreiñ eh ba lah ban nam ka dei ki san shnong Nongkseh, ki Khatarshnong bad Khathynriew Shnong Sohra bad kiwei kiwei. Kaei kaba lah ban kdew ka long ba wat lada byllai ki shnong ki dei beit tang ha ka shikur shijait, hynrei na ka bynta ban biang ka korbar la don ruh ki jylli ki ba synrop arkur arjait ne sankur sanjait ne wat haduh khatarshnong khatarthaw. Kumta ka long ka shruh jong ki shlem synshar ha ki dorbar synshar jong ka Ri Khasi.
Wat lada ki dorbar shnong naduh hyndai ki dei tang ha la shipara kur shipara jait hynrei ka la pet ban kylla sha ka ba seng shnong hapdeng arkur laikur ne palat ïa kata shwa bna kynthup lang ha u pud u sam ba kham heh kaba pynlong ia ka raij. Na kata hi ka shynrong kaba la don lypa naduh hyndai hynthai la nang wandur suki suki ki dorbar shnong kumba long mynta ynda la ïa khleh byllai ki kur ha kawei ka shnong. Na kata ka daw ki dorbar shnong ha sor bad khapsor jong ka nongbah Shillong ki dei kiba la shylluit hi na ka saiñdorbar hyndai jong ki longshwa manshwa. Lada ki dorbar shnong ba pura ha kylleng ka Ri Khasi ki la long la man haba la jyllei ki paidbynriew, ki dei hi ki bynta jong ka nongrim ha ka saiñdorbar ka synshar paidbah ki Khasi ba la seng ki longshwa manshwa. Na kata ka daw ba ha kane ka juk mynta ba la hap ban bud ïa ka aiñ thymmai jong ka Ri India katkum ka Riti Synshar, hynrei ki dorbar shnong Khasi ki dang dei hi ki shlem korbar shnong kiba paka haduh ba barabor ka sorkar kmie ne sorkar jylla ki shynraiñ bad ñiewkor. Ka ba phylla ka long ba wat la ka jingithuh ba katkum ka aiñ ym pat don ïa ki dorbar shnong bad ba ka sorkar ka la pyrshang ban pyntian jubor da ka synshar ba mynta katkum ka aiñ lyngba ki kher rangbah sorkar ba nam da ki Ward Commissioner, hynrei khlem lah ban pynurlong haduh mynta mynne.
Ka daw ka dei ba skhem u maw nongrim jong kata ka shlem saiñdorbar ha ka synshar paidbah ki Khasi. Ka long kaei kaei kaba phylla ba ka shlem saiñdorbar ba khlem shong aiñ na ka mynnor ka ïeng rasong ban trei kam kham biang ryntih ban ïa kita ki atiar sorkar kiba la shna bad ïohbor katkum ka aiñ ba mynta. Hangta ba ka bor ka iktiar jong ki paidbah ka ba shisha katkum ka nongrim jong ka saiñdorbar synshar paidbah ki Khasi ka la nang kiew irat na ka por sha ka por. Ym tang katta ka la don ka khep ba u khlieh nongbishar (Chief Justice) jong ka shlem bishar khliehduh jong ka jylla Meghalaya (Meghalaya High Court) u la pyrshang ban ïuhroit bad pynduh pyndam noh ïa ki Dorbar Shnong, hynrei la mih ki paidbyllien da ki phew bad spah hajar ban ïakhih pyrshah ïa kata, haduh ba ka iktiar jong ka Dorbar Thawaiñ Dalariti ka la dei ban ïakhun ha Shlembishar Khliehduh ka Ri India (Supreme Court of India) haduh ban da ksan pynjop ïa ki Dorbar Shnong Khasi kiba khlem ithuh da ka aiñ pyrshah ïa ka rai jong ka Shlem Bishar Jylla Meghalaya kata ruh da u nongbishar khliehduh. Ka long ka jingjop ba donburom ïa ka jaitbynriew ba la dei ban ïai pyrto barabor lyngba ki ryta.
Ka long kaba dei ban pynsah kynmaw ïa ka saiñdorbar ka synshar paidbah ha Ri Khasi ba ki dkhar ba shong shnong ha nongbah Shillong ki la hap ban bud kylla ïa kata ka korbar ha ki dorbar shnong ba khlem ithuh da ka aiñ bad ban kyntait ïa ka atiar synshar ka sorkar ka ba shong aiñ, ithuh bad iohbor na ka aiñ. Ka la lam shaduh u pud ba ha ki kyntoit shnong ba kynrei ki dkhar bad ba ñiar ban don ki Khasi, la sei rangbahshnong da u rangbah dkhar hi, hynrei kane ruh suki suki ka la sdang ban kylla ba dei da ki trairi traimuluk hi ki ba sngewthuh pura ïa ka saiñdorbar ba kin khlieh ïa ka shnong kum u rangbahshnong. La ju don ka khep ba ha Jhalupara, Barapathar, Nongmynsong la long rangbah shnong da ki dkhar, hynrei mynta ka la kylla noh namar ba ka saiñdorbar Khasi ka khlaiñ bad ka dei ka shlem synshar kaba paka bad pura kum kata ka saiñdorbar synshar paidbah ba shisha (true democracy). Ha kiwei kiwei ki rukom synshar paidbah, ki khlieh nongsynshar ki bat ïa ka iktiar ban long traikhlieh ha ki kam korbar shnong, hynrei ha ka saiñdorbar Khasi ka iktiar ka dei ha ki paidbah ba ka Dorbar ki Longsan Mansan ki dei ban rai katkum ka mon ki paidbah, ym da kaba leh trai khlieh shimet da u rangbahshnong. Ym lah ban len ba la don ki khep ba ki rangbahshnong da ki rangbah Khasi ruh ki ba la pyndonkam bakla ïa la iktiar ban rai marwei shimet ïa ka kam shnong, khamtam ha kaba dei ban klep ïa ka nongkynti jong ki paidbah, hynrei kum kita kim lah ban shan slem ba ka hok ka paw pen ryngkew bad ba ki shah rem ha ka iktiar ba shisha jong ki paidbah.
