Chennai, Rymphang:
Da kaba pynpaw ïa ka jingsngewkhia halor ka jingsuk ban ïoh ïa ki jingdih pynbuaid hapdeng ki khynnah skul, la lap ïa kawei ka song jong u Ganja kaba san gram na uwei u khynnah uba la 16 snem ka rta uba pule ha ka klas 11 ha kawei ka skul ha Government Higher Secondary School kaba don ha Vyasarpadi ha ka lah sngi U Blei.
Ka jingtohkit ha kaba ïadei bad kane ka jingjia ka dang ïaid ban pynthikba kumno une u khynnah pule u la ïoh ïa kane ka song jong u jingdih pynbuaid.
Katba ki pulit ki la pynskhem da kaba ong ba katkum ka jingphla jong une u khynnah, u la ong ba u la lap ïa kane ka song na ka lynti ban leit sha ka skul jong u, ki pulit ha ka jingïakren bad ki nongthoh khubor ki la ong, “Ki nonghikai ki la lap ïa ka song ha ka por ba ki dang talasi ha ka kamra klas bad ki la pyntip sha ki pulit hadien ba ki la shem ïa une u jingdih pynbuaid.”
Haba ki nongthoh khubor, ki la ïakren bad uwei u khynnah skul, uba don ha ka por ba la pynlong ïa ka jingkhmih bniah, u la ong ba arngut ki nonghikai ki ju pynlong ïa ka jingkhynra hadien ka jingujor na ki kmie ki kpa bad ki nonghikai halor ka jingsuba ba don kiba pyndonkam drok.
Ha kawei na kum kine ki jingleit khynra, ki la lap ïa ka song ba la buhrieh ha ki jaiñ jong u khynnah, bad u la shah tohkit ha ki pulit.
Ka kmie jong u khynnah ka trei kum ka nongïarap haïing briew bad u kpa jong u u la khlad noh katto katne snem mynshwa.
Haba kylli halor ka jingjyllei jong u drok ha katei ka thaiñ, khamtam hajan ki jaka pule, ki tyllong khubor na ki pulit ki la ong, “Ka jinglong jingman ka la nangbha haba ïanujor bad ki snem ba la dep. La pynlong ïa ki jingpyntreikam ba kyrpang bad la shim khia pyrshah ïa kito kiba die drok sha ki samla pule. Hynrei, kawei ka bynta kaba sngewkhia ka long ba ïa ki jingdih ba la khang pyrshah ban die ha TN la die beaiñ pat ha ki jylla ba marjan, ha kaba kane ka long kaba eh ban tehlakam naba ïa kine ki jingdih la ju wanrah da ki briew kiba dei jong ka kynhun runar kaba don ha ka jylla.”
Katba ki riew shemphang kin pynksan ïa ka jingdonkam ban weng ïa kane ka jingeh ha ka kyrdan jong uwei pa uwei u briew, ha skul bad ka rukom pyntreikam.
Haba pynksan ïa ka jingïarap kaba kloi, u Vijaya Raghavan, u heh nongïalam jong ka Department of Youth Mental Health ha ka Schizophrenia Research Foundation (SCARF), Chennai, u la ong ba ka long kaba donkam ban ai jinghikai ïa ki khynnah shaphang ki jingsniew jong ka jingdih buaid ha ka rta kaba biang.
“Ha ka kyrdan shimet, ki khynnah ki dei ban shah hikai shaphang ka jingktah kaba sniew jong u drok ha ka kyrdan kaba biang ha ka jingroi jong ki. Donkam ka jingpyrshang kaba ïatylli ban pynlong ïa ki skul kiba lait na u drok”, u la bynrap.
Lah ban kdew ba haba ka kynhun jong ki nongthoh khubor ka la leit jngoh kham mynshwa ïa katei ka skul heh hadien ki jingujor ba la khang ban dih duma, la lap ïa kawei ka paiñkhana bym pat pyndonkam kaba la dap da ki pla duma thylli.
Watla ki samla pule ki la ong ba naduh katei ka por la khang ïa ka paiñkhana, hynrei ki la bynrap ba kam shym la lah ban tehlakam ïa ka jingdih buaid ha ka jaka pule.
Haba kynthoh halor kane ka mat, u nongpynïaid jong ka jylla Tamil Nadu People’s Forum for Tobacco Control, u Cyril Alexander u la kynnoh ba ka jingpynïaid ïa u duma ne ki jingdih buaid kam shym la long kaba kongsan tam jong ka tnad ka koit ka khiah.
“Ha ki khep kiba kum kine, ka jingpyrkhat ka dei ban long ban ïada ïa u khynnah bad ban wad ïa ki tyllong kiba pynpoi ïa kine ki jingdih sha ki khynnah skul. Ha ka jaka kata, ka paw ba ka don ka jingpyrshang ban bret ïa ka mat hapoh ka jingïakren ban ïa kaba weng ïa ka ha ka tynrai jong ka. Kane ka dei ka jingmih na ka jingbym lah ban tehlakam bha ïa ka jingdih duma kaba kham shyrkhei,” u la ong, ha kaba u la bynrap ba kan nang ma shuh shuh lada ki khynnah pule ki lap ïa ki song jong ki Ganja na surok.
U la ban jur ïa ka jingdonkam jong ki jingpule shaphang ka jingsaphriang jong ka jingpang ha ka kyrdan jong ka jylla ne ka ri ban bishar bniah ïa ka jingbun jong ka jingeh bad ban thaw ïa ki lad pynbha kiba khlaiñ.
“Watla ki rukom pynbha ki long kiba kongsan, hynrei ka jingïada ka dang long ka lad kaba suk tam bad kaba treikam bha,” u la bynrap.