D H Kharkongor
Ka la sdang ka jinghiran bad ka daw kaba kongsan eh ka dei ka jingbym lah ban pynbiang ïa ki umphniang (kiba pher ba pher), ba la saiñ kyrpang na ka ‘Crude Oil’ (ka umphniang kaba ngi ioh kyrpang nangtei napoh jong ka mei ramew). Ki umphñiang kiba ïarap ban pyntyllun ïa ki shalyntem jong ka roi ka kiew. Kiba kham kongsan ki dei ka ‘Petrol’, ka ‘Gasoline’, ka ‘Diesel’, ka ‘Aviation Fuel’ bad ka ‘Kerosene’. Kumta ka jinghiran kaba namar ka jingthut ha ka jinglah ban ioh, na bynta ban pynbiang, ïa ki kynja lyer kiba kham kongsan lane ka ‘Natural Gas’, kaba kynthup ïa ka ‘Liquefied Natural Gas (LNG). Ki lyer kiba ngi ïoh kyrpang na ka mei ramew. Kaba kham kongsan tam ka dei ka ‘Methane’. Ka jingthut kaba na ka daw jong katai ka ‘West Asia Conflict’, kaba ktah jur lane pynthut ïa ka khaïi ka pateng kaba lyngba ka ‘Strait of Hormuz’, kaba pynïasnoh ïa ka Persian Gulf bad ka Indian Ocean.
Ka jinghiran wei haba thut bad ym shngain ka kit ka bah, kaba lyngba ka ‘Strait of Hormuz’. Kaba ktah jur wat haduh ïa ka jinglah ban pynbiang (supply), kat kum ka jingdonkam (Demand), ïa ki dawai sboh (fertilizers). Kaba katno tam wei haba ka dawai sboh kaba kumba 63% ka dei kaba wan poi (import) nangtai na ‘Middle East’. Ka jinghiran wei haba u ‘Sulfur’ ruh (uba kongsan na ka bynta ka jingpynmih ïa ki dawai sboh) u dei uba ioh na ka jingsaiñ (processing) ïa ka ‘Crude Oil’ bad ïa ka ‘Natural gas’. Ka jinghiran ynda haba hiar ka jingdon bad ka jinglah ban ïoh ïa ka dawai sboh na ka bynta ka thung ka tep lane ka rep ka riang (agriculture). Ka jinghiran naba ka ktah jur ïa ka jinglah ban pynmih bad ban pynbiang ïa ka bam ka jong u khun bynriew lem bad ki jingri jingdup ki jong u.
Ka jingthuh jong ka jinglah ban pynbiang (Supply) ïa ka ‘Crude Oil’ ka dei ka daw tynrai ba ka sa kiew dor. Ka ‘Crude Oil’ kan hap ban kiew dor wei haba ka kyrduh, kata, ynda haba ym lah ban pynbiang ïa ka kat kum ka jingdonkam (Demand) ïa ka. Ka dor jong baroh ki mar ki mata, ym tang ki mar bam, kin hap ban kiew wei haba la kiew dor ka ‘Crude Oil’. Kin kiew wei haba ym lait ban kiew ka dor jong ka kit ka bah (Transportation) kaba na ka daw jong ka jingkiewdor jong ka ‘Diesel’. Ka jingkiew dor kan nym lait wei ba ïa kano kano ruh ka Sorkar kan nym lah ban ïai kyrshan slem da ka ‘subsidy’.
Kumta ngin sa nang ïai sakhi tyngkrein ïa kiei kiei ki ban pynshisha ba ngi la dep rung sha kata ka ‘ïa’ ne ka por jong ka jingjynjar (Tribulation Period). Ka jingjynjar kaba kumba la dep thoh ha ka Bible. Ka jingjynjar kaba ha shwa jong kata ka jingjynjar kaba khraw tam duh lane kata ka ‘Great Tribulation’, kaba haduh 7(hynniew) snem.Ki 7(hynniew) ki snem jong ka jingjynjar ïa u khun bynriew, uba dang don ha satlak ka pyrthei. Ki snem kiba kat kum ka jingkheiñ kaba ha ka Bible. Ngin sa nang sakhi tyngkrein ym tang ïa ka jinghiran hynrei wat ïa ka ka jingshah ban-beiñ, ka jingshah shukor, ka jingkyrduh ka bam lane ka ‘nem sniew bad wat ka jingïaleh kaba mar kylliang, kata, nalor kiwei kiwei de ki jingeh kiba u khun bynriew u hap ban mad ha ka jingim ka jong u kaba man la ka sngi.
U jumai un sa nang khie kham khah-khah (frequently), un khie pat de ruh ha kylleng ka pyrthei.Katta kaba u jumai un nang khie ba katta pat de ruh un sa nang jur lane un sa nang khlain bor (intense). Kane ka Ri Khasi ka hap ha ka ‘Seismic Zone V’ ba kumta ngim dei ban sngewphylla lada khie kynsan sa u jumai bah. Ngin sa nang mad ruh ïa ki eriong erngit kiba kham jubor. Kiwei ruh kin sa mad kumta kumjuh. Ngin sa nang iohsngew ïa ki khubor shaphang ka jinglah ban khie ka thma. Ngin sa nang sakhi pat de ruh ïa ka jingkhie kaba shisha ka jong ki thma. Ka suiñbneng kan sa nang long khyllah, wat ki aiom hi ruh. Kumta yn sa don ki bynta ki ban mad ïa ka jingshlei um khyllah kaba shyrkhei katba kiwei pat ki bynta kin mad ïa ka jingrang tyrkhong kaba khyllah bad kaba shyrkhei. Ynda kumta ka ‘nem sniew ha kylleng ka pyrthei. Ka jingkhie ka ‘khlam’ ruh. Kumta ka jinghiran kan nang jur. Hynrei wat hapdeng kita kiei kiei ka’jingstad’ (knowledge) ka jingshemphang’ lem bad ka ‘jingbym hok’ ka jong u khun bynriew kan nang ïai man roi. Ka jingieit ïa U Blei bad ïa la u parabriew ruh kan nang man khriat.
Nangne sha khmat yn nang pynshisha ba katai ka jingïakynnad hangtai ha ‘West Asia’ ka lah ktah ïa ka pyrthei shi tyllup, kata, ha ka liang jong ka jinghiran lane ka jinghiar ha ka ïoh ka kot, ka ban neh pat ruh da ki bun bun snem. Ka jinghiran ka ban ktah jur bha ïa u kup shiliang-sem shiliang lane ïa u paidknup-paidtrap. Ka jinghiran kan nym lait wei haba ïai kiew, khah shi khah, ka dor ka mur jong ki mar ki mata khamtam eh ki mar bam. Kaba katno tam wei ba ngi pyrshah ïa ka ‘Railway’.Ka jinghiran kam lait wei haba ka bai bylla sngi (daily wages) lane ka dor bai bylla kam ju lah ban kiew ryngkat ryngkat bad ka jingkiew ka dor jong ki mar ki mata.Ka jinghiran wei haba ym lah bor ban kynshew kyndiap. Kaba kano tam ïa kiba ka jing-ioh bylla kam thikna lane ki bym don jingthikna ha ka lad kamai kajih. Yn sa nang pynshisha ruh de ba ngi la dep rung ha ka ïa jong ka jingdap ram. Ka ïa ha kaba ka kham eh ban siewdep noh ïa ka ram (Loan/Credit) ban ïa kaba ïoh ïa ka. Ka jinghiran kane ka lah sdang.
