U Bhogtoram Mawroh
Na ka bynta u Bah Paul Lyngdoh hi, lah ban ong ba ki jingjia ki la wanphai biang bad ki la long kumba ki long mynshwa. Dang shen, u la shah thung biang kum u Myntri ka Tnat Jngohkai Pyrthei, hadien ba u Conrad Sangma u Myntri Rangbah ka jylla u la weng noh ïa u na ka kynhun Myntri ha ka jingpynkylla ïa ka kynhun Myntri ha ka 16 tarik Nailur 2025. Hadien ba la weng ïa u Bah Paul, u Bah Metbah Lyngdoh, uba long u President ka UDP, u la rung sha ka kynhun Myntri bad la bynshet ha u ban peit ïa ka Tnat Bording. Hynrei, dang shen hi u la ïehnoh ïa ka kam Myntri jong ka sorkar ba la ïalam da ka NPP. Hadien ba la weng ïa u Paul Lyngdoh na ka Kynhun Myntri jong ka Sorkar, u la pynpaw shai ïa ka jingbitar jong u, bad lah ban sngewthuh ba ka don ka jingbym ïasngewthuh jingmut hapoh ka seng. Ki jingjia kiba la jia hadien ki la pynshisha ïa kata ka jingsuba.
Ha ka elekshon sha ka Ïingdorbar Thaw Aiñ jong ka Jylla ha u snem 2023, ka UDP ka la jop 12 tylli ki shuki na ki konstitwensi bapher bapher, bad kylla long ka seng kaba wan ha ka kyrdan ba ar ha ka Jylla ha ka jingbun ki nongmihkhmat. Hynrei, namar ka jingphet seng noh jong ki 8 ngut ki MLA sha ka BJP bad 3 ngut sha ka NPP, ka jingdon jong ki MLA ka UDP ka la hiar bad sah sa tang kawei, kata tang ka Mairang konstitwensi, kaba mihkhmat da u Bah Metbah Lyngdoh. Mynta, ka jingkitkhlieh kaba khia ka la hap ha u ban pyrshang pynkhie im bad pynkhlaiñ biang ïa ka seng sa shisien. Watla u Paul Lyngdoh ula pynshai bunsien ba ka jingbym ïa-sngewthuh jingmut hapdeng jong u bad ka jingïalam jong ka seng kam dei na kano-kano ka jingthmu shimet, hynrei ka dei namar ka jingbym lah treikam bha jong ki nongïalam, hynrei ym baroh kiba ngeit ïa kata.
Haba ki khubor hamsaïa shaphang ka jingthmu jong ki phra ngut ki MLA ka UDP ban leit pynïasoh sha ka BJP ki la nang pur stet bha, u Bah Paul u la kam ba ki jingeh hapoh ka seng ki la sdang naduh ba la weng ïa u na ka kynhun Myntri jong ka Sorkar. Shuh shuh, hadien kata ruh u la pynskhem biang ïa kajuh ka jingpynshai. Watla u la kubur ne em da lade, hynrei ka jingshisha ba ula wanrah ïa kane ka mat ha ki jingïakren paidbah bad pyrshang ban pyni ba ka jingweng ïa u na ka kynhun Myntri ka dei ka daw tynrai jong ki jingeh hapoh ka seng, ka pyni ba ka jingïadei shimet hapdeng jong u bad u Bah Metbah ruh ka la nang kham kynrum kynram shibun. Kumta, kane ka mat ka la kylla long ka mat saiñpyrthei namar ka jingbym ïasngewthuh jingmut hapdeng jong ki.
Hadien ba phra ngut ki MLA ki la mih noh na ka UDP, ki khubor ki la sdang saphriang ba u Bah Paul ruh u la wad lad ban mih noh na ka seng. La kdew ïa ka BJP kum kawei na ki seng saiñpyrthei kaba u lah ban leit pynïasoh, hynrei ngam shym la kubur ïa kata ka jingmut. Nyngkong eh, u Mohendro Rapsang u la pynïasoh sha ka BJP khnang ban ïakhun ïa ka elekshon na Shillong West konstitwensi ha u snem 2028. Lada u Bah Paul Lyngdoh, uba long u MLA ba mynta jong katei ka konstitwensi, u pynïasoh sha kajuh ka seng, kan lah ban wanrah ïa ka jingkulmar bad jingbym sngewthuh jingmut, kaba lah ban ktah ïa ka jingsngew jong ki baroh arngut bad ïa ka BJP hi. Kaba ar, khlem da kheiñ ïa kaei kaba ka BJP ka lah ban kam, kam dei ka seng kaba la nang roi bad kiew stet hi dalade ha kane ka Jylla.
U Bah Sanbor Shullai un jop na ka South Shillong konstitwensi wat lada u ïakhun na kano-kano ka seng, katba u Bah A. L. Hek, uba mynshwa u la long u nongïalam ka Congress, u la shim kabu na ka jingpait bad jingphiah hapdeng ki nongjied ïa u nongmihkhmat ha Pynthorumkhrah. Ki nongphet seng kiba la leit pynïasoh sha ka BJP ruh ki la shim ïa ka rai kaba long ka jingma kaba khraw na ka bynta ka lawei jong ki ha ka saiñpyrthei. Ngam tharai ba baroh phra ngut na kine ki MLA kiba dang shu rung sha ka BJP kin lah ban jop ha ka elekshon ban wan, bad ka daw ka long tang kawei : ka nongrim saiñpyrthei kaba pynleit jingmut ha ka niam Hindu bad ha ka jingpynkhlaiñ ïa ka jinglong Hindu.
Wat mynta ruh, lah ban ïohi ïa ki khubor shaphang ki jingthombor bad jingpynwit ïa ki Kristan ha Bengal hadien ba ka BJP ka la wan ha ka bor synshar ha katei ka Jylla. Ha ki Jylla kum ka Maharashtra, ka aiñ pyrshah ïa ka jingpynkylla niam (Anti-Conversion Law) ka la treikam lypa. Don katto katne ki balang bad ki kynhun niam ha kylleng ka Mumbai Metropolitan Region (MMR) kiba la sdang ban pan na ki riewngeit ne ki nongmane ban pyndap ïa ki kot ki sla ban pynshisha ba ki wan sha ki jingïaseng bad ki jingmane Blei da ka mon sngewbha jong ki hi, bad ym don mano-mano ba pynbor ïa ki.
Ha Arunachal Pradesh, ki Kristan ki la sdang lypa ban pynkhreh bad pynlong ïa ki jingïakhih pyrshah ïa ka Arunachal Pradesh Freedom of Religion Act (APFRA), kaba la shah kynnoh ba ka thmu ban ïaleh pyrshah ïa ki Kristan ha kane ka jylla. Ka Foreign Contribution (Regulation) Act (FCRA) ruh ka dei kawei na ki mat kaba pynsngewkhia ïa ki Kristan ha kylleng ka India.
Ha ka jingkynduh jingeh kaba khraw kaba ka BJP ka mad mynta namar ka jinghiar ha ka ïoh ka kot, ki jingïakhih jong ki Gen Z bad ka jingkhlaiñ biang jong ki seng ha ka liang pyrshah, ka Hindutva, kaba long ka thong bad ka nongrim jong ka, ka lah ban kylla long tang kawei na ki atiar kiba dang sah ha ka seng ban pynneh ïa ka jingkyrshan jong ki nongkyrshan ba skhem jong ka. Ka seng kam lah ban pynkylla ïa ki rukom treikam jong ka tang na ka bynta ka Jylla Meghalaya, namar kane ka Jylla ka phah tang ar ngut ki MP sha ka Lok Sabha bad uwei sha ka Rajya Sabha. Lait noh lada ka Congress ka thaw ïa ka Sorkar ha ka Jylla, ka BJP kan dang ïai long ka seng kaba don ha ka jingïatreilang bad kano-kano ka seng kaba bat ïa ka bor synshar. Kumta, ka BJP kam don shibun ban duhnong wat lada ka iehnoh ïa katto katne na ki nongrim saiñpyrthei jong ka ha Meghalaya, khamtam haba ki nongrim saiñpyrthei jong ka ki la ïarap ïa ka ban jop ha ki jylla shatei lammihngi jong ka India.
U Mayralborn Syiem bad u Ollan Singh Suin ki la pyrshang ban ïada ïa ka BJP na ki jingkynthoh kiba ïadei bad ka nongrim saiñpyrthei jong ka Hindutva, hynrei ha ka jingsngew jong nga, kane ka dei ka jingbakla. Ki briew ki pule kotkhubor bad buddien ïa ki khubor lyngba ki lad pathai khubor. Ki tip ïa kaba jia ha kylleng ka ri bad ha kane ka thaiñ. Ka jingai jingmut jong nga ïa kine ki arngut ka long ba kim dei ban pyrshang ban pynksan jubor ïa ka seng. Ha ka jaka kata, ki dei ban pynleit jingmut ha ki konstitwensi jong ki hi bad pyrshang ban pyni sha ki paidbah ba ka jingpynïasoh bad ka seng kaba donbor tam ha ka ri ka lah ban wanrah ïa ki jingmyntoi ha ka liang ka roi ka par jong ki jaka kiba ki mihkhmat. Katkum ka jinglong jingman mynta, ym pat don kano-kano ka por kaba shai ba la mynjur ban pynurlong ïa ki jingdawa kiba la kdew da u Mayralborn Syiem, u Ollan Singh Suin bad kiwei pat kum ki daw jong ka jingpynïasoh jong ki sha ka BJP. Ka jingkular ba yn sa shimkhia ïa kine ki mat jingdawa shwa ka elekshon 2028 ka dang long kaba kyllaiñ bad bym shai satia.
Dang shen, ka Sorkar Pdeng ka la pdiang ba kam don kano-kano ka nongrim ba la buh kyrpang ban ithuh ïa kano-kano ka ktien hapoh ka Khyrnit Baphra jong ka Riti Synshar jong ka Ri India. Lah ban sngewthuh ba ka jingbym don jong ki kyndon kiba shai ka mut ba ka rai ban ithuh ïa kano-kano ka ktien ka shong ha ka mon jong ka Sorkar Pdeng, kaba lah ban ai jingithuh ha kano-kano ka por katkum ka jingkwah jong ka. Hynrei, ka jingshisha ba ka jingdawa kaba la slem bha ban pynrung ïa ka ktien Khasi bad Garo hapoh ka Khyrnit Baphra jong ka Riti Synshar jong ka Ri India kam pat urlong satia, ka phah ïa ka khubor kaba pyni ba ka jingkyrmen ban ïoh ïa kane ka jingithuh ka dang jngai, khamtam hapoh ka Sorkar kaba don ha ka bor mynta.
Ym don kano-kano ka Sorkar BJP ka ban weng noh ïa ki Harijan na Them Motor, khamtam eh haba ka elekshon ha Punjab ka la nangjan bad haba la shim ïa kaei kaba la jia ha ka General Election 2024 kum ka jinghikai. Ka BJP kam shym la lah ban ïoh ïa ka jingbun paid kaba pura da lade, hadien ba ki Dalit bad ki kynhun jaitbynriew kiba don ha ki kyrdan ba shah niew hapoh ka rukom pynïakhlad jaitbynriew ki la sdang ban sheptieng na ki dak kiba pyni ba ka BJP ka lah ban pynkylla ïa ka Riti Synshar jong ka Ri lada ka ïoh palat 400 ngut ki MP. Ki la sheptieng ba kane ka lah ban ktah ïa ka jingai bhah bad ïa kiwei pat ki hok jong ki.
Sa kawei pat ka jingkynthoh pyrshah ïa ka jingai ïa ka Inner Line Permit (ILP) ka long halor ka nongrim ba ka Jylla Meghalaya ka dei ka Jylla kaba hap ban ïaid lyng-ba sha kiwei pat. Hynrei, kane ka jingkren ka klet ïa ka jingshisha ba ka Nagaland ruh ka dei ka lynti ïaid lyngba jong ka jylla Manipur, shwa ba ka Manipur ka ioh rung hapoh ka ILP ha u snem 2019. Kumta, balei ym lah ban pyntreikam ïa kajuh ka rukom ha Meghalaya ? Ha ka jingsngew jong nga, kane kam dei ka jingbym tip, hynrei ka dei ka jingthmu ban shukor ïa ki paidbah da kaba tip thikna ïa ka jingshisha. Ngam ngeit ba ka Sorkar Pdeng kaba la ïalam da ka BJP, kaba la weng noh ïa ka Article 370 ha Kashmir bad kaba la rem ha kaba pynurlong ïa ki jingkular sha ki paidbah jong ka Ladakh shaphang ka Sixth Schedule jong ka Ri, kan ai ïa ka ILP sha ka Jylla Meghalaya. Hynrei, don pat katto katne kiwei pat ki jingdawa kiba la pynpaw da ki MLA barim jong ka UDP kiba lah ban pynurlong.
Nga pyrkhat ba don ka lad ban pynkylla ïa ka FCRA khnang ban pynbeit bad jubab ïa ki jingeh jong ki jaka pule, ki kynhun treikam bad kiwei pat ki seng niam Kristan. Hynrei, wat lada kane ka jingpynkylla ka jia, kan long namar ka jingpynbor jong ki seng saiñpyrthei ha ka liang pyrshah ha ka ri, ym namar kine phra ngut ki MLA. Ngi dei ban kynmaw ba ïa ka Bill la phah sha ka JPC (Joint Parliamentary Committee) ha ka 12 tarik Nailar 2026, shi bnai tam shwa ba kine ki MLA jong ka UDP kiba la mih noh na ka seng kin rai ban pynïasoh sha ka BJP. Kumjuh ruh, wat lada la ailad biang ïa ka tih dewïong, ka NPP ruh kan kam ba ka dei ka jingjop jong ka. Nga pyrkhat ba ki paidbah ki la sngewthuh mynta ba u Lahkmen Rymbui, u Pius Marwein, u Kyrmen Shylla, u Mayralborn Syiem, u Matthew Beyondstar Kurbah, u Ollan Singh Suin, u Balajied Kupar Synrem bad u Synshar Kupar Roy Lyngdoh Thabah kin ym mih noh na ka BJP, wat lada ym pynurlong ïa kano-kano na ki jingdawa jong ki. Ka daw kaba lah ban pynlong ïa ki ban mih noh na ka seng ka long tang lada ki rem ha ka elekshon ban wan.
U riewstad kum u Paul Lyngdoh um shym la thmu ban rung sha ka BJP, hadien ngim lah ban ong. Na ka bynta u nongïalam ki samla pule uba stad bad shemphang, uba la ïakhun hapoh ka lama jong ka ‘saiñpyrthei jaidbynriew’ ban ïada ïa ka daw jong ka jinglong kyrpang jong ka jaitbynriew Khasi, ban pynïasoh sha ka seng kaba la wanrah ïa ka Citizenship (Amendment) Act (CAA), kaba buh jingma kaba khraw ïa ki jaitbynriew trai ri ha ka thaiñ Shatei Lam Mihngi, kan long ka jingpynkylla kaba khraw bad ka jingpynkheiñ ïa ki nongrim jong u hi lada u leh kumta. Ka jingshisha ba ka BJP kam don shuh wat tang uwei ruh u Myntri Kristan ha ka kynhun Myntri ka dei ruh ka dak kaba ki paidbah kim shym la klet. Kumta, ka jingpynïasoh sha ka NPP ka long ka lynti kaba kham shngaiñ bad kaba kham don jingkyrmen.
Ka jingwan pynïasoh jong u Paul Lyngdoh, ryngkat bad arngut kiwei pat ki MLA jong ka UDP, ka la pynkiew ïa ka jingdon jong ki MLA jong ka NPP ha ka Ïingdorbar Thaw Aiñ ka Jylla sha ka 36 ngut, kaba pyni ïa ka jingbun paid kaba biang bha ïa ka Sorkar ban ïalam khlem da donkam ïa ka jingïatreilang bad kiwei pat. Hynrei, wat shwa ban wan pynïasoh kine ki MLA, ym shym la don kano-kano ka jingma kaba pyni ba ka Sorkar kan ym lah ban pyndep ïa ka samoi treikam jong ka. Ki jingeh ba kongsan jong ka Sorkar ki la wan na ki kynhun bad ki briew kiba khlem don jingïadei bad ka saiñpyrthei, kiba la ïai pynpaw ïa ka jingsngewkhia halor katto katne ki projek bad ki sienjam jong ka Sorkar, kynthup ïa ka jingpyrshah halor ka projek ha dewlynnong Lumpongdeng, ka jingbishar halor ka Shree Cement bad, kaba dang shen tam, ka projek Shillong Ropeway.
Hato kine ki jingeh kin biang ban khanglad ïa ka NPP na ka jingjop ïa ka samoi synshar kaba lai ha ka elekshon ban wan? Watla kam lah ban khang ïa ka jingjop, kine ki mat kin dang bteng ban pynlong ïa ka Sorkar kaba hap ban husiar bad jubab ïa ki jingkylli jong ki paidbah. Bad dei kane kaba donkam ha ka synshar paidbah, ban pynthikna ba ym don mano-mano ba sngewsuk palat ban bat ïa u lakam synshar uba jlan ha ka synshar paidbah.
(Ki jingsngew bad ki jingmut kiba la pynpaw ha kane ka artikel ki dei tang ki jingsngew shimet jong u nongthoh, bad kim pyni satia ïa ka jinglong dkhot lane ka jingïadei jong u bad kano-kano ka seng ne ka kynhun treikam)
