Ka Jaitbynriew Khasi-Pnar kan rai kumno halor ka Roster System bad ka Reservation Policy 1972

Kane ka jingkren ka la neh haduh mynta bad ym shym la pyntreikam ïa ka.

S.P. Rngikseh

Ka Roster System bad ka Reservation Policy ka la pynkhih jingmut ïa ki khun ka jaitbynriew – u Khasi u Pnar u Bhoi u War bad u Lyngngam. Naduh ki sengbhalang, ki Pressure Group, ki Nongïalam shimet bad kiwei de kum ki riewpyrkhat pyrdaiñ, ki kynthei bad ki shynrang, ki samla bad ki rangbah, haduh ki longkmie bad ki longkpa ruh, kiba la ïakren ïa kane ka mat naduh ïing haduh habar bad kiba la ïasngewthuh ruh ïa ka jingdonkam bad khamtam ïa ka jingdonkam ka jaitbynriew hi baroh kawei. Kane ka jingïakren ka la mih nyngkong ha ïingdorbar thawaiñ jong ka Jylla Meghalaya halor  ka jingpyntreikam ïa  ka Roster System ïa kaba ka sorkar ka la wanrah hadien ba ka High Court ka la bthah ba kan don ka Roster System khnang ba ka jingthung kam thung jam kan long kaba beit bad kaba ryntih.

Ka jingïakren halor ka Roster System ka la pynkhih sa ïa ka Reservation Policy 1972, kaba la ïoh thiah la jan 50 snem mynta bad ka la long ka mat kaba khraw. Ka long kaba dei ban don ka Roster System hynrei kumno yn pyntreikam pat ïa ka. Ngi ki Khasi-Pnar ngi ong ba dei ban pyntreikam ïa ka naduh ka sngi ba la pynmih ïa ka bad kam dei ban leit phaidien sha ki snem kiba la dep ka dei ban long nangne shakhmat (prospectively) naduh ba la wanrah ïa ka Roster system ha ka 10 tarik Jymmang 2022, katba ki Garo pat ki ong dei ban pyntreikam naduh ka snem 1972 (retrospectively). Ka la don ka jingïathaiñ bad jingïapyni ïa la ki jong ki jong ki nia bad ki nongrim. Kane ka mat shisha ka long kaba donkam ban ïathir ban ïa pynbha bad pynwandur lang namarba ngi don ar jaitbynriew ki Garo bad ki Khasi-Pnar, bad haba ym pat ïamynjur lang, ka long kaba eh ban shu pyntreikam. Ka long kaba dei ba ka VPP ka la kyrpad ïa ka sorkar ban nym pyntreikam shuwa ïa ka Roster System namar ka donkam ïa ka jingpynbha khnang ba kan long kaba beit bad ryntih. Kane ka jingkren ka la neh haduh mynta bad ym shym la pyntreikam ïa ka.

Ka Reservation Policy kaba 40 la 40 bad 20 kaba la pyntreikam la 50 snem mynshuwa naduh ka snem 1972, kiba bun ki ong ba kam ïahap shuh bad kane ka por kumba ka dei ban long. Ki jingkylla ki la bun ha ka imlang-sahlang ha ka trei ka ktah ha ki kam ki jam ha ka ïoh ka kot ha ka pule ka puthi, bad khamtam ha ka jingïadei bad ka jingdon briew ha ki District hapoh ka Jylla la nang kham bun bad la don ruh ki jingïapher kiba khraw. Lada ngi pyrshang ban kheiñ, ka jingdon briew ki Khasi bad Jaiñtia katkum ka Census 2011 (kumba la wanrah da u Bah Ardent) ki long 13,82,278 ngut bad ki Garo ki don 9,36,496 ngut ,ka jingïapher ka long haduh 4,45,782 ngut. Hato kane ka jingïapher kam shym la pynduhnong ïa ki Khasi-Pnar bad kam shym la pynïohnong ïa ki Garo? Ka Census jingkheiñ briew man la ka 10snem ka pyni ba ki Khasi-Pnar ki tam bun ïa ki Garo. Hato mano ba dei hok ban dawa ki Khasi-Pnar ne ki Garo? Ka jingeh kaba don hakhmat ka long namar ba ym shym la lah ban pyndap ïa ki nongtrei da ki Garo ha ki snem ba la lah bad la pyndap ïa kita ki kam da ki Khasi-Pnar, lada hap ban ïashim jingkheiñ sa hangne ruh naduh kaba sdang ka long kaba eh ban wanrah ïa ka jubab ka ban ïamynjur lang. Ka dei ïa ngi ban da pyrkhat bha khnang ban nym mih kano kano ka jingïapher jaitbynriew. Donkam ban da ïa bishar bniah bad ban da pynshong nia bha.

Kiba bun ki ong ba ka Reservation Policy ka la noh shiliang, bad la I donkam ban pynbha. Hato ïa pyrkhat lang, lada kumno-kumno ruh kam lah bha ban pynthymmai (rectify, update, revise) ïa ka Reservation Policy kaba la shu ieh haduh mynta khlem pynkhih ïa ka? Hato 50 snem ka jaitbynriew ka la shu neh hajuh? Ka jaitbynriew la ka long ki Garo ne ki Khasi-Pnar ki long ka jaitbynriew kaba im kaba khih kaba ksar kaba roi kaba par, la I dei ban pynkhih ïa kane ka Policy ban da pynshong bha bad pynïadait bad ban da ïakheiñ bha khnang ba ka Policy kan nym noh shiliang ban da pynshong hok ïa ka thung kam thung jam katkum ka jingdonbriew, la dei ban leh ïa kane da kaba pyrkhat ba ka jaitbynriew Khasi-Jaiñtia bad Garo kin ïa ïoh myntoi lang bad da kaba ïahun lang.

Kumba ju long, dei ban pynthymmai ïa ki Policy ha ka por kaba biang, ym dei ban ap tad haduh ban da mih ki jingeh; kane ka Reservation kaba 40 sha ki Garo 40 sha ki Khasi bad Jaiñtia, 15 kiwei pat ki jaitbynriew rit paid, bad 5 ïa kiwei pat. Hynrei dang don pat kiba pynsngew ba ka long kaba I donkam ban bhah lem de ïa ki briew kiba don jingduna ha ki dkhot met bad ki longkmie kiba la khlad noh u kurim ban ïa ïoh bynta na kane ka Policy, hato sngewdonkam ne em sa ïa kine ruh?

Ka jingïatai nia kan long kaba jwat halor ka Roster System bad ka Reservation Policy, kam long kaba dei ban pynkynmaw ïa ka sur jingdawa ba la mih na ki Garo, hynrei lada kumno-kumnor uh hato ki para lok Garo ruh kin shu ïakheiñ ïa dep noh ïa ki snem ba la lah, lada la pyntreikam ïa ka Roster System nangne shakhmat (prospectively).

Ka long kaba bha ban ïohi ba baroh-baroh ngi la pynpaw ïa ka jingsngew kit khlieh ïa la ka jong ka ri bad ka jaitbynriew. Ka mat kaba la wanrah da u Bah Ardent Miller Basaïawmoit u MLA na ka Nongkrem Constituency bad uba long ruh U President ka Voice of the People Party (VPP) ka la pynpeit mat ïa ki khun Khasi-Pnar bad la pynkhih ïa ki jingmut jong kiba bun, hynrei ngi dei ban tip ba ki Garo ruh ki don la ka jong ka jingsngew kit khlieh ïa la ka jong ka jaitbynriew. Kane ka jingpynbha kam dei ban ïalam haduh ka jingïapher jaitbynriew ne ban wanrah ïa ka jingïashun hapdeng u Garo bad u Khasi-Pnar.

Kum ka jaitbynriew kaba la nang kiew ha ka jingnang jingstad, ka pyrkhat pyrdaiñ bad ngi ïohi ruh ïa ka jingproh jabieng, kumba ong mano re, la proh shisha, tangba ngin nym proh ïa kaba sniew bad ngin ïa pyrshang ban proh ïa ka bha ban ïalam ban bantei ïa ka ri bad ïa la ka jaitbynriew kaba im kaba roi kaba kiew shaphrang bad kaba don ka nam ka burom.

Shuwa ban wanrah ïa ki Policy, ki Bill ne kino kino la dei ban ïohi kham jngai, ban pyrkhat lypa ïa ka ban sa wan, ym tang na ka bynta 10 snem ne 20 snem hynrei ban pyrkhat lypa ïa ki 50 snem ki ban sa wan. Ka jingbym ïohi jngai kan wanrah ïa ki jingeh ïa ki khun ki ksiew ki jong ngi hi ha ki phew snem ki ban sa wan. Haba mih ki kynrum kynram kiba kum kine ka lah ban ktah ïa ka jingïalong kawei bad ka jingshongsuk shongsngaiñ ka ri bad ka jaitbynriew.

Ha kine ki sngi ngi ïohi hapdeng ki para Khasi-Pnar ruh kim ïadei jingmut haba ïakren ïa kane ka mat. To ngin nym pynkulmar da kiwei pat ki jingthmu ïa kane ka jingpyrkhat kaba bha kaba la wanrah ha ïingdorbar da ka VPP.

Ka don ka jingïathaiñ kaba khraw hapdeng ki Garo bad ki Khasi-Pnar haba ïakren ïa ka Roster System bad ïa ka Reservation Policy. To ngin long kiba stad ban ïatai ban ïakren da ka akor ka burom para briew para jaitbynriew, ym dei ban ïaleh shongshit ïoh mih ki jingïapait ïa pra. To ngin shaniah ha kata ka jingïakren ka ban sa wan kumba la ai ktien da u Myntri Rangbah Conrad K Sangma ha ki lad pathai khubor ba un sa pynlong ïa ka jingïakren halor ka Roster System bad ka Reservation Policy 1972, hadien ba la kut ka ilekshon MLA  ha Sohïong konstitwensi kaba mut shen hadien ka 15 tarik u Jymmang, 2023, bad ruh da ka jingmut ba un khot ïa baroh ki dkhot ka MDA, bad ïa baroh ki seng saiñpyrthei, baroh ki sengbhalang na ki thaiñ bapher-bapher bad un khot ruh ïa ki Nongïalam Niam. Lada kan jia kumta, kan long kaba sngewtynnad ban ïaphylliew jingmut lang khlem da pynïakhleh ïa ka saiñpyrthei halor kane ka mat.

Haba ngi don ka jingkitkhlieh ïa la ka jaitbynriew to ngin ïateh song ha ka jingïalong kawei. Kum ka jaitbynriew kaba khlem da ñiew shiliang khmat la ka long na kano-kano ka niam, khlem da wanrah ïa ka jingïapher jaitbynriew, namar ka niam kam lah ban pynïakhlad na ka imlang-sahlang. Ki briew kiba don ha ka niam ki dei kijuh hi ki briew kiba don ha ka imlang-sahlang. Ma nga bad ma phi ngi ïakren na ka bynta ban tei ïa ka imlang-sahlang kaba bha namar ngi long ka jaitbynriew kaba kyrpang ngi dang don bun ki mat kiba dang dei ban dawa kiba kum ka jaitbynriew ngi don ka hok ban ïoh.