U Nongsaiñ Hima, 2023
Ha kine ki sngi, ngi la ïohi ïa ka jingmih jong ki katto katne ki riew paidbah kiba la pynpaw ïa ka jingsngew pyrshah halor ka jingïakren ban ai syrnod ‘Schedule Tribe’ ïa kito ki Khasi kiba shim ïa ka jait ka kynja na u kpa bad ym na ka kmie. Ha kum kane ka por, imat la donkam ban ïa khmih biang ïa ka aiñ rew kaba la wanrah da u Bah H.S. Shylla (Bam Kwai Ha Dwar U Blei) ha ka por ba u la long kum u Chief Executive Member ka Khasi Hills Autonomous District Council (KHADC) ha u snem 2018. Kata ka aiñ rew lane ka ‘Bill’ la tip kum ka “Khasi Hills Autonomous District (Khasi Social Custom of Lineage) (First Amendment) Bill, 2018”. Katkum kane ka aiñ rew, la kdew ba u Khasi u dei uta uba bud ïa ki riti ki dustur ba kheiñ ne shim tang na ka kmie ne ka kynthei (Matrilineal System), uba bud ïa ki aiñ ki kanun kiba ïadei bad ka jingïoh pateng, ki aiñ haba ïadei bad ka kheiñ kur bad ki dustur ha ka shongkha shongman.
Ïa kata ka rukom shongkha shongman ki Khasi la kheiñ, katkum katei ka aiñ rew, ba ka dei ban long halor ka nongrim jong ka ‘tip kur, tip kha’. La ong ruh ba ki khun ki kti jong ka kynthei bad shynrang Khasi kiba pynkheiñ ïa ka rukom shongkha shongman lane ka rukom shim jait shim kynja kin ym shah ithuh ba ki dei ki Khasi. Ha katei ka aiñ rew la thoh ruh ba uno uno u Khasi uba shim jait shim kynja na u kpa un ym dei shuh u Khasi bad ki khun ki kti jong u ruh kin ym shah ithuh ba ki dei ki Khasi bad kin duh lut ïa kiei kiei kiba ki dei ban ïoh kum ki Khasi. Hynrei kane ka aiñ la bsut ruh ïa ka kyndon kaba yn ai por hynriew bnai ïa kito kiba la ïaid lait na ka jingshim jait na ka kmie ba kin pynkylla.
Haduh mynta katei ka aiñ rew kam pat poi shano shano ruh. Ka la dei ka por ïa kane ka Executive Committee kaba mynta ha KHADC ba kan kyrtiang dien bad ban bishar janai bad ban pan biang lada ka dang don hapoh ka tnat District Council Affairs (DCA) lane ha ïing sah u Lat. Ka long kaba donkam ban don ka jingbatai uei u Khasi. Dei ban don ki kyndon ki ban batai u dei uei uta u Khasi. Kum ka jaitbynriew ba duna paid, ka donkam shikatdei eh ban ai da ka jingthoh jingtar hapoh ka aiñ ka ban ong ba uta lane kata ki dei na ka jaitbynriew Khasi Khara. Kan long ka jingmynsaw lada ym lah ban pynbeit noh kloi ïa kane ka mat ka bakongsan bha. Ka KHADC, kum ka nongker ka nongda ïa ka jaitbynriew, ka dei ban khot ïakren noh ïa baroh ki seng Kur ban ïamir jingmut bad ban ai da ka jingbatai kaba shai bad kaba shong-aiñ uei uta u Khasi. Lada la ïoh ïa ka jingmynjur jong baroh, dei ban pynbit pynbiang ïa katei ka aiñ rew, lada ka dang duna hangne hangtai, bad hadien kata, dei ban pynbor ïa ka sorkar jylla bad ïa u Lat ban ai jingmynjur da kaba soi ban pynkylla aiñ pura ïa ka aiñ rew.
Ngi ju ïohsngew bha ïa kata ka jingong ba ka jaitbynriew Khasi ka dei ka jaitbynriew bakyrpang. Hynrei ngim pat ïohi pat ha ki aiñ ki kanun ban batai ba u dei uei uta u Khasi. Ban shu ïa ïaid ruma kam long shuh. Ngi dei ban nang kham pynkyrpang shuh shuh da kaba don da ka jingthoh kaba skhem bad bapura ban tip ba u ne ka ki dei ne em ki Khasi. Lada lah ban pynbiang ïa kita baroh, kam don jingeh shuh ïa ki bor ba dei peit ban ai ïa ka rai haba ki briew ki wan ban pan syr-nod Schedule Tribe. Kane ka syrnod ka long kaba khlaiñ bor haduh katta katta namar lyngba jong ka, ki briew ki ïoh bun ki jingmyntoi la ha ka pule ka dangle, ka ïoh kam ïoh jam ne ha ka khaïi ka pateng. Namarkata, lada don kiba ïoh ïa kane ka syrnod khlem nongrim ka long kaba ma shibun.
