D H Kharkongor
Ha shuwa ba ngin ïa poi ha ka phang to shah ba ngan pynkynmaw biang ïa kaei kaba nga sngewthuh, kaba ha nga ka dei ka jingshisha.Nga sngewthuh ba u briew un nym ‘im’ sah junom la junom hangne ha sla pyrthei. U ruh u tip shai ïa kata bad u tip shai ruh de ba um lah ban batai lypa lane pynthikna haduh katno por un don hangne ha sla pyrthei.Pynban u kum kletnoh pat de ïa kata ka jingshisha, kat haduh ba u bapli u im pat de la kum u ban nym iap shuh. U bapli u kum kletnoh, wei ba u dei hi tang u briew.
Ka iap ka im ka dei katkum ka ‘mon’ ka jong U Blei, uba U Trai bad U Kynrad halor kiei kiei baroh. Ym don ba lah ban batai lypa ïa la ka jong ka jingkhladnoh nangne na sla pyrthei, kata, ha kano ka por yn khlad noh, da kano ka rukom yn khlad bad ruh hangno yn khlad. Jia kat ba jia u briew un nym khlad katba kam pat dei ïa uba un khlad noh. To pyrshang kat kaba phi pyrshang pynban kin long leh nohei wei haba ka la dei ïa uba un khlad noh nangne na sla pyrthei. Hooid, ym lah khlem da pangnud haba khlad noh kiba ieit kiba thoiñ ki jong ngi tang ba halor kata ka jingkhlad noh ba kam don jingmut ban kynnoh kynthoh lane ban tei pap ïano ïano ruh. Kaba katno tam ïa ka jingkhlad noh ka jong kiba ieit, kiba ngeit, kiba burom bad kiba shañiah lut ha U Blei. Nga ngeit kiba kum kita kin nymsngewbha ba ngin ïatei pap lane ba ngin ïa kynnoh kynthoh la ïano ïano ruh, halor kata ka jingkhladnoh ka jong ki.
Ngin ïa poi pat sa sha kane kawei ka phang. Nga ngeit phi dang kynmaw ba nga lah kylli teng, tang kum I symboh pyrkhat, uei uta ‘U Khasi’ ? Nga da kylli ruh de uei ‘U Khasi Nylla’? Hato don mo uba don hapoh jong u ïa ka snam ‘Khasi Nylla lane Khasi Paka’. Ynda haba kumne mynta ba ngam lah ruh khlem da kylli – uei u Pnar bad uei pat de u Jaiñtia? Nangno ka mih ka ktien Jaiñtia bad hato ka dei ka ktien Hindi ne ka dei ka ktien Sanskrit bad ruh ïano ka thew. Ki jingkylli kiba ha ka jingshisha kim don jingmut shuh ha kane ka spahsnem kaba mynta. Kaba katno tam ïa kiba la ïar jingmut jingpyrkhat bad kiba jynsur ruh ka mynsiem. Ki jingkylli ki bym don jingmut ïa kiba la don shisha ïa ka jingnang jingstad kaba shisha bad khamtam eh ïa ka jinglong riewshai kaba shisha. Ki jingkylli ki bym don jingmut ïa ki bym sarong biej ïa la ka jong ka jinglong kaba thik tang kum kita ki ‘jakoid’ kiba ‘thik’ tang ha la I jong ‘I pung-i barit’.
Ka don sa kawei ka jingshisha bad kata ka long ba ka ‘culture’ lane ka ‘riti-deiti’ kam lah ban shu neh sah kumjuh. Kan kylla katkum ka jingïaid jong ka por. Kan kylla, suki pa suki, katta katba nangtyllun ki snem. Kan kylla wei ba ym don kano kano ruh ka ‘jaitbynriew’ kaba lah ban pynkyrpang ïalade da kaba im beit tnoit tang marwei lane kum I ‘dewlynnong’ iba tang marwei ha kat ka ‘duriaw bah’. Ka riam ka beit, ka ktien ka thylliej lem bad ka rukom bam ne ki jait jingbam ki dei ki shibynta jong kano kano ka ‘culture’. Ka riam ka beit lem bad ka rukom bam lane ki jait jingbam ki kylla kat kum ka jingïaid jong ka por. ñiuma, ha kaba ïadei bad ka ktien tynrai (dialect), kaba ynda haba ïa don beit thik tang para ‘jakoid’, ba thik tang ha la I jong I ‘pungibarit’. Hynrei ym lah ban sarong biej ïa la ka jong ka ktien tynrai (dialect) ynda haba hap ban mih shabar na la I jong ‘I pungibarit’, kaba katno tam ynda hap ban ïa dei kam bad kita kiwei kiwei pat de ki jaitbynriew. Kam don jingmut ruh de ban ‘sarong biej’ ïa la ka jong ka ‘mynnor’ wei haba ym lah ban pynthikna ba ka lashai bad ka lashisngi kin ïai long biang thik kum kata ka ‘mynnor’. Ynnai pyrshang hi ruh ban ioh biang ïa ka mynnor kaba la leit noh. Ynnai naba thikna ba baroh ki jingpyrshang kin sa shu long lehnohei.
Ha shwa ban ïa kutnoh to tip ba ka long lehnohei ban ïataiñia ne wat tang ban ïa mir jingmut bad kiba dang lung than eh ka bor pyrkhat pyrdain lane kiba dang lyng-kot than eh ka jingmut ka jingpyrkhat. Kaba katno tam bad kiba da khim mynsiem than eh. Kam don jingmut hi ruh ban ïamir jingmut bad kiba ym don eiei palat na ka spah pyrthei. Ynnai naba kan nym myntoi. To ithuh ruh de ba kam myntoi ban ‘kdewpynbeit’ ïa kano kano ka jingbakla ka jong ki ‘mutlop’ bad ki ‘kyreit’ naba kin shun pynban ïa phi. Kdew bad pynbeit tang ïa uba sngewrit bad uba shemphang naba un ‘pyrto’ pynban ïa phi. Ynnai, ïa kano kano kaba thikna kam myntoi.
