Kyllalieng Ka Dorbar Thawaiñ Dalariti

Raphael Warjri

Ym long kaba suk ban pyndam ïa ka Khyrnit Bahynriew namar ba ka dei shibynta na ka Riti Synshar Ka Ri India naduh ba la ioh laitluid na ka synshar tehmraw da ka sorkar Bilat. Nalor kata ka sur ki paidbah kaba shisha ka dang shngaiñ ha ka sad ka sunon jong ka Khyrnit Bahynriew ban pynneh bad rasong ïa ka Dorbar Thawaiñ Dalariti. Lait na kata ka Khyrnit Bahynriew ka dei ka atiar aiñ kaba shongkun kham palat ban ïa kata ka Atiar trei-370, namar ka don ka iktiar jong ka shlem bishar, ka shlem thawaiñ bad ka shlem korbar kam, kata kaba la tip kum ka Judiciary, ka Legislative bad Executive. Ka Khyrnit Bahynriew ka dei ka Riti Synshar shnat ba pura kaba don hapoh ka metbah jong ka Riti Synshar Ka Ri India bad ka dei ruh ka thup thawaiñ kaba dei thik tang na ka bynta ki riewlum ha Ri India. Kumba ka long mynta ka treikam thikna tang ha ki jylla rilum jong ka thaiñ shatei lammihngi, kum ha jylla Meghalaya, Assam, Tripura bad Mizoram. Ka jingbiang ki atiar aiñ katkum ka khyrnir bahynriew ka la pynlong ruh ïa kiwei kiwei ki riewlum ha dewbah India ba ki kwah ban pyntreikam ruh ha la ka thaiñ. Kumba ka paw shynna mynta, u Sonam Wangchuk u la dawa na ka sorkar kmie ba yn ai ïa ka Khynit Bahynriew na ka bynta ka Ladakh kaba mynshwa ka don ha jylla Jammu & Kashmir. Kane ka jingïakhih ka dang ïaid shaphrang haduh mynta mynne ban ioh la ka hok jong ki riewlum kiba shong ba sah hangta.

Lada u riewlum na dewbah India u sngewthuh ïa ka dor ba kynsai jong ka Khyrnit Bahynriew, dang don pat ki nongïalam ba thmu ban kyntait na ka jylla kaba la pynmih ïa u riewkhraw uba la saiñdur ïa kata ka Khyrnit Bahynriew, u Rev J J M Nichols Roy. Lehse, wat lada ka sorkar kmie ka thmu ban weng noh ïa ka khyrnit bahynriew, ka dei ka kamram bad jingkitkhlieh jong ki nongïalam na jylla Meghalaya ba kin kyrda bad dawa ban pynneh na ka bynta ki paid riewlum bad ban pyrto ïa ka longrynñieng jong u Rev J J M Nichols Roy. Phewse mih pynban da u nong ïalam bakhraw na jylla uba thmu ban pynjem rngiew ïa uta uwei pat u riewkhraw uba naduh ka khep ba la ioh laitluid ka Ri India. Shisien pyrkhat ba kat ha ka Ri India ka ba ïar haduh katta katta, la mih uwei u riewkhraw Khasi kum u Rev J J M Nichols Roy uba ka Ri India ha kata ka por ka la ibit ba un long u dkhot rangbah ha kaba shna ïa ka Riti Synshar ka Ri India. Hangta ha ka Riti Synshar ka Ri India la don tang khatar tylli ki Khyrnit Thawaiñ ba kawei na kita, ka Khyrnit Bahynriew ka dei kaba la saiñdur da u rangbah Khasi bakhraw kum u Rev J J M Nichols Roy. Toi, ha kata ka por ki paidbah ka Ri Khasi ki pynrem ïa u Rev J J M Nichols Roy ba ju sin ieit da u Bah Joy, namar ba ka snam Khasi ha kata ka por ka dang shitrhem ban ioh laitluid na ka Sorkar Bilat khlem da ïasnoh bad ka Ri India da kaba prat lynti ka Synjuk Ki Dorbar Hima kaba ju tip kum ka Federation of Khasi States (FKS).

Lehse ka phang ma jong u Bah Joy ka la paw shai ba ki longsan mansan Khasi ha kata ka por naduh ki syiem, ki myntri bad kumta ter ter kin ym lah ban korbar ïa la ka Ri Khasi hapdeng ki hima kiba haduh arphewsan tylli bad manla kawei-pa-kawei ka hima ki don la ka jinglong laitluid da ka sur ki paidbah ban synshar da lade ïa lade. Kumta ym lah ban tehsong shitylli ïa ki paidbynriew Khasi ha kawei ka kynhun, namar man la ka thaiñ ki don la ka mon laitluid ban leh kano kano ka kam kaba ki sngewbit sngewbiang ha lade. Hynrei na ka liang ka Synjuk Ki Dorbar Hima (FKS) ki sngew skhem ban tehsong shitylli ïa la ki paidbynriew Khasi shityllup ban ban long laitluid na ka sorkar India. Hynrei kum ki paidbynriew Khasi shityllup, ym don kiba shlan ban pynthikna ba lah ban long ka Ri laitluid lajong, nalor ba ka sorkar Bilat ka dang ap kmang ban thehsei la ka lad jingïarap ban pynlong ka Ri laidluid hapoh ka jing ïada jong ka sorkar Bilat (Proctectorate). Kumta ka don ka jingartatien na pdeng katto katne ki rangbah ba hadien ba la dep ioh laitluid pura na ka Sorkar Bilat, ym don jingmut ban dang shah ïada biang ha ka Sorkar Bilat. Nalor kata, ha kata ka por ka Ri Khasi ka don hapdeng jong ka Assam bad Bengal ba yn shem jingeh ban ïaid lait na ka bor jong ka sorkar India. Ha shwa ban ioh laitluid na ka sorkar Bilat, ka Bengal, Assam bad ka dewbah India kaba kynthup thup ruh ïa ka Pakistan ki dang dei ha u pud usam ka dewbah India baïar. Na kata ka daw ym long ban shañiah hano hano lada dei ka sorkar Bilat ne ka Sorkar India, namar ba ka dewbah India ruh ym pat thikna ban long ryuntih shityllup.

Da shisha tang shipor la dei ban phiah ïa ka Ri India baiar hapdeng ka Ri India bad Ri Pakistan, haduh ba ka Bengal ne ka Bangla ba shathie baroh kawei ki la pynlong ïa ka Pakistan ha ryngkat bad ka thaiñ ba shatei lamsepngi ba kynthup ïa ki bynta ka Punjab, Sindh bad kiwei kiwei ki thaiñ ba markhap bad ka Afghanistan na shatei bad sepngi bad na shathie bad mihngi bad ka Ri India ba mynta. Ha kata ka rukom ka Ri Khasi ka shong hapdeng ka Assam bad Bangla kiba dei artylli ki Ri India bad Pakistan. Ka don ka jingma kaba khraw ban shah khñiot na baroh arliang kata na India bad East Pakistan mar ïa ioh laitluid.Kylla lieng Ka Dorbar Thawaiñ Dalariti

Ym long kaba suk ban pyndam ïa ka Khyrnit Bahynriew namar ba ka dei shibynta na ka Riti Synshar Ka Ri India naduh ba la ioh laitluid na ka synshar tehmraw da ka sorkar Bilat. Nalor kata ka sur ki paidbah kaba shisha ka dang shngaiñ ha ka sad ka sunon jong ka Khyrnit Bahynriew ban pynneh bad rasong ïa ka Dorbar Thawaiñ Dalariti. Lait na kata ka Khyrnit Bahynriew ka dei ka atiar aiñ kaba shongkun kham palat ban ïa kata ka Atiartrei-370, namar ka don ka iktiar jong ka shlem bishar, ka shlem thawaiñ bad ka shlem korbarkam, kata kaba la tip kum ka Judiciary, ka Legislative bad Executive. Ka Khyrnit Bahynriew ka dei ka Riti Synshar shnat ba pura kaba don hapoh ka metbah jong ka Riti Synshar Ka Ri India bad ka dei ruh ka thup thawaiñ kaba dei thik tang na ka bynta ki riewlum ha Ri India. Kumba ka long mynta ka treikam thikna tang ha ki jylla rilum jong ka thaiñ shatei lammihngi, kum ha jylla Meghalaya, Assam, Tripura bad Mizoram. Ka jingbiang ki atiar aiñ katkum ka khyrnir bahynriew ka la pynlong ruh ïa kiwei kiwei ki riewlum ha dewbah India ba ki kwah ban pyntreikam ruh ha la ka thaiñ.Kumba ka paw shynna mynta, u Sonam Wangchuk ula dawa na ka sorkar kmie ba yn ai ïa ka Khynit Bahynriew na ka bynta ka Ladakh kaba mynshwa ka don ha jylla Jammu & Kashmir. Kane ka jing ïakhih ka dang ïaid shaphrang haduh mynta mynne ban ioh la ka hok jong ki riewlum kiba shong ba sah hangta.

Lada u riewlum na dewbah India u sngewthuh ïa ka dor ba kynsai jong ka Khyrnit Bahynriew, dang don pat ki nong ïalam ba thmu ban kyntait na ka jylla kaba la pynmih i ïa u riewkhraw uba la saiñdur ïa kata ka Khyrnit Bahynriew, u Rev J J M Nichols Roy. Lehse, wat lada ka sorkar kmie ka thmu ban weng noh ïa ka khyrnit bahynriew, ka dei ka kam ram bad jingkitkhlieh jong ki nongïalam na jylla Meghalaya ba kin kyrda bad dawa ban pynneh na ka bynta ki paid riewlum bad ban pyrto ïa ka longrynñieng jong u Rev J J M Nichols Roy. Phewse mih pynban da u nong ïalam bakhraw na jylla u ba thmu ban pynjem rngiew ïa uta uwei pat u riewkhraw uba naduh ka khep ba la ioh laitluid ka Ri India. Shisien pyrkhat ba kat ha ka Ri India kaba ïar haduh katta katta, la mih uwei u riewkhraw Khasi kum u Rev J J M Nichols Roy u ba ka Ri India ha kata ka por ka la ibit ba un long u dkhot rangbah ha kaba shna ïa ka Riti Synshar ka Ri India. Hangta ha ka Riti Synshar ka Ri India la don tang khatar tylli ki Khyrnit Thawaiñ ba kawei na kita, ka Khyrnit Bahynriew ka dei kaba la saiñdur da u rangbah Khasi bakhraw kum u Rev J J M Nichols Roy. Toi, ha kata ka por ki paidbah ka Ri Khasi ki pynrem ïa u Rev J J M Nichols Roy ba ju sin ieit da u Bah Joy, namar ba ka snam Khasi ha kata ka por ka dang shitrhem ban ioh laitluid na ka Sorkar Bilat khlem da ïasnoh bad ka Ri India da kaba prat lynti ka Synjuk Ki Dorbar Hima kaba ju tip kum ka Federation of Khasi States (FKS).

Lehse ka phang ma jong u Bah Joy ka la paw shai ba ki longsan mansan Khasi ha kata ka por naduh ki syiem, ki myntri bad kumta ter ter kin ym lah ban korbar ïa la ka Ri Khasi hapdeng ki hima kiba haduh arphewsan tylli bad manla kawei-pa-kawei ka hima ki don la ka jinglong laitluid da ka sur ki paidbah ban synshar da lade ïa lade. Kumta ym lah ban tehsong shitylli ïa ki paidbynriew Khasi ha kawei ka kynhun, namar man la ka thaiñ ki don la ka mon laitluid ban leh kano kano ka kam kaba ki sngewbit sngewbiang ha lade. Hynrei na ka liang ka Synjuk Ki Dorbar Hima (FKS) ki sngew skhem ban tehsong shitylli ïa la ki paidbynriew Khasi shityllup ban ban long laitluid na ka sorkar India. Hynrei kum ki paidbynriew Khasi shityllup, ym don kiba shlan ban pynthikna ba lah ban long ka Ri laitluid lajong, nalor ba ka sorkar Bilat ka dang ap kmang ban thehsei la ka lad jingïarap ban pynlong ka Ri laidluid hapoh ka jingïada jong ka sorkar Bilat (Proctectorate). Kumta ka don ka jingartatien na pdeng katto katne ki rangbah ba hadien ba la dep ioh laitluid pura na ka Sorkar Bilat, ym don jingmut ban dang shah ïada biang ha ka Sorkar Bilat. Nalor kata, ha kata ka por ka Ri Khasi ka don hapdeng jong ka Assam bad Bengal ba yn shem jingeh ban ïaid lait na ka bor jong ka sorkar India. Ha shwa ban ioh laitluid na ka sorkar Bilat, ka Bengal, Assam bad ka dewbah India kaba kynthup thup ruh ïa ka Pakistan ki dang dei ha u pud u sam ka dewbah India baïar. Na kata ka daw ym long ban shañiah hano hano lada dei ka sorkar Bilat ne ka Sorkar India, namar ba ka dewbah India ruh ym pat thikna ban long ryuntih shityllup.

Da shisha tang shipor la dei ban phiah ïa ka Ri India baïar hapdeng ka Ri India bad Ri Pakistan, haduh ba ka Bengal ne ka Bangla ba shathie baroh kawei ki la pynlong ïa ka Pakistan ha ryngkat bad ka thaiñ ba shatei lamsepngi ba kynthup ïa ki bynta ka Punjab, Sindh bad kiwei kiwei ki thaiñ ba markhap bad ka Afghanistan na shatei bad sepngi bad na shathie bad mihngi bad ka Ri India ba mynta.Ha kata ka ruom ka Ri Khasi ka shong hapdeng ka Assam bad Bangla ki ba dei artylli ki Ri India bad Pakistan. Ka don ka jingma kaba khraw ban shah khñiot na baroh arliang kata na India bad East Pakistan mar ïa ioh laitluid.