Bhogtoram Mawroh
Ka jingïakhih pyrshah ïa ka jingmih paidbah jong ki kot eksamin NEET bad ka jingdawa ban pynkylla ïa ka rukom treikam ha ka pule puthi ka la kut hadien ba ka sorkar ka la pdiang ïa baroh ki jingdawa jong ka Cockroach Janta Party, kata ka jingïehnoh kam jong u Myntri ka Pule Puthi, u Dharmendra Pradhan, ka jingïoh jingïarap pisa kaba T. 1 klur sha ki longïing jong kito ki khynnah kiba la shim ïa la ka jingim, bad ka jingweng noh ïa baroh ki jingleh pyrshah ïa ki samla pule. Hynrei, ym slem hadien kata, ka sorkar ka la pyrshang ban pynkulmar ïa ka kam da kaba ai jingkyrshan ïa katto katne ki jylla ba synshar da ka BJP ban leh pyrshah ïa ki samla pule kiba la ïakhih, kum ha Bihar. Watla lah ban khmih lynti ba ha kaba kut yn sa weng noh ïa kine ki mukotduma, hynrei shuwa ban poi kata ka por, ka lah ban jia ba ki samla pule kin shah pynwit bad shah pyntriem shi por. Kum ka nuksa, lah ban khot ïa ki sha thanat ban ai jingmaham lane set ïa ki hapoh patok tang katto katne sngi. Ki don ki jingïathuh khubor kiba pyni ba kine baroh ar ki jingjia ki la jia.
Ka jingïaleh aiñ pyrshah ïa ki nongïakhih ka long ban pynshitom ïa ki bad ban pyntriem ïa ki, khnang ba kin ym shim bynta shuh ha ki jingïakhih ha ki por ban wan. Kane ka long ruh ka jingpyrshang ban pynmih ïa ka jingïapait hapdeng kito kiba shah jingïaleh aiñ bad kito, khamtam ki nongïalam kiba la pawnam, kiba ym shah leh kano kano ka jingïaleh aiñ. Da kaba ïohi lypa ïa kane ka buit, u Kapil Sibal, u nongsaid aiñ ba rangbah jong ka Supreme Court bad u nongïalam ba rangbah jong ka Congress, u la kular ban ai jingïarap pisa haduh T. 1 klur ban kyrshan ïa ka jingïarap aiñ na ka bynta ki nongïakhih ka CJP kiba la shah kem da ki Pulit Delhi. Kane ka dei ka sienjam kaba kongsan ban pynneh ïa ka mynsiem jingïakhun jong ki nongkyrshan da kaba pynskhem ïa kiba ka jingïakhih kan ym ïehnoh ïa ki, hynrei kan ïai ïakhun ban ïada ïa ka hok jong ki.
Kawei pat ka buit ban pynïapait ïa ka jingïakhih ka long da kaba kynnoh ba katto katne na ki nongïakhih ki don jingïadei bad ki kam runar, bad kumta yn bteng ïa ki mukotduma pyrshah ïa ki. Kane ka long kaba phylla bha, namar katkum ki jingïathuh khubor jong ka Association for Democratic Reforms (ADR), haduh 63 ngut ki MP Lok Sabha na ka Bharatiya Janata Party (BJP) ki don ki jingkynnoh halor ki kam runar kiba khia. Da kynthup lang ba ki MP na ka Rajya Sabha, ka lah paw ba 139 ngut ki MP na ka BJP ki don ki mukotduma runar kiba dang ïaid. Kumta, lada ki briew kiba don ki mukotduma runar ki lah ban long ki nongthaw aiñ, balei pat yn khang ïa kiwei ban ïakhih pyrshah ïa ka jinglehbeiñ bad ka jingpynduh hok?
Na ka bynta ki nongïakhih kiba mynta ki shah jingïaleh aiñ, ki don ar tylli ki lad ban jubab ïa kane ka jingeh. Ka lad kaba nyngkong ka long ban sngewkhuslai bad sheptieng, bad ban ñiew ïa ka jingïashim bynta jong ki kum tang kawei ka “jingba-kla” kaba la jia shisien, bad ban rai ba kin ym shim bynta shuh ha kino kino ki jingïakhih kum kine ha ki por ban wan. Na bynta bun ki samla, ka daw kaba ki la mih sha surok ban ïakhih kam dei namar ba ki kwah ban long ki nongïalam jingïakhih, hynrei namar ba ki kwah ban im ka jingim kaba paidbah bad kaba suk, ha kaba ka jingtrei shitom jong ki ka dei ban ïoh ïa ka bainong kaba ïahap. Kata ka mut, lada phi pule shitom, phi dei ban pass ïa ki eksamin bad ïoh ruh ïa ka kam kaba bha ha ka lawei. Bun ki samla ki la mih ban ïakhun na ka bynta kane ka jingangnud. Hynrei, ka jingkitkhlieh ban pynthikna ïa kata kam lah ban neh ha ki tyrpeng jong ki shi junom. Ka dang don ruh ka jingim hadien kine kiei-kiei baroh. Kumta, lada don kiba jied ban sangeh noh na ka jingïakhih, dei ka rai kaba lah ban sngewthuh bad ban burom.
Ka jingïakren kaba ar pat ka lah ban long kaba pher. Ka lah ban pynlong ïa ki nongïakhih ban nang kham tyngeh ha ka jingïakhun jong ki, haba ki sngewthuh ba ka jingïashim bynta jong ki ha kane ka jingïakhih ka lah ban buh dak ha ka jingim jong ki, bad ba kin ym ïoh shuh ban im ka jingim kaba paidbah bad kaba jai jai ha ka lawei. Lada kajuh ka party ka dang bat ïa ka bor synshar, ka sorkar ka lah ban pyndonkam ïa ki jingtip kiba ka la lum shaphang ki nongïakhih haba ki aplai kam ne kiwei pat ki lad jingïoh kam, da kaba ïanujor ïa ki jingtip jong ki bad kiba la don lypa ha ka database. Katkum ki jingïathuh khubor, ki Pulit Delhi ki la phah ïa ki nongring dur bad ring video ïa ki nongïakhih. Nalor kata, la pyndonkam ruh ïa ki CCTV camera kiba don Artificial Intelligence (AI), ki kali jingïoh jingtip paidbah kiba treikam da ka AI, bad ki jingïit paidbah (smart glasses) kiba lah ban ithuh briew. Kumta, wat lada ki mukotduma kin shah weng noh ha kaba kut, ki jingtip jong ki nongïakhih kin dang sah ha ka database. Lada don ka sorkar kaba kwah ban shim kput, ka lah ban pyndonkam ïa kine ki jingtip pyrshah ïa ki ha ka lawei.
Hynrei, lada ka sorkar ka kylla, ka sorkar kaba thymmai ka lah ban hukum ban pynduh noh ïa ka database da kaba ong ba ka jingïaid paidbah jong ki jingtip shimet (privacy) kam dei ban pynjah burom. Kane ka lah ban long ka jingpynthikna kaba kham skhem eh ba ki nongïakhih kin dang lah ban im biang ka jingim kaba paidbah bad kaba jai jai. Kumta, lah ban don ki nongpyrkhat kiba ong ba ka long kaba kham bha ban ïai ïakhun ban ïada ïa la ka hok bad ïa ka synshar paidbah.
Ka lad ban ïakhun pyrshah ha ka synshar paidbah (democracy), ha kaba phi ngeit ba ka vote jong phi kan don jingïaroh bad ba yn ym shukor ïa phi, ka long ban rung sha kawei ka seng saiñ pyrthei kaba la don lypa lane ban seng ïa ka seng saiñ pyrthei kaba thymmai. Baroh ar kine ki lad ki don la ki jong ki jingïaroh bad jingïamyntoi na ki daw bapher bapher.
Shuwa ban ïakren shaphang kine ki ar tylli ki lad, ka donkam ban bishar nyng-kong ïa ka bynta kaba ki seng saiñ pyrthei ki la shim ha kane ka jingïakhih. La don ki jingpyrshang ban pynïaid ïa ka jingïakhih khlem jingïadon bynta jong ki seng saiñ pyrthei, namar ka jingsheptieng ba kane kan pynsniew dur ïa ka jingïakhih da kaba pynpaw ba ka jingïakhih ka dei kaba don jingïathmu saiñ pyrthei. Hynrei, ka jingpynjngai ïa ki seng saiñ pyrthei na ka jingïakhih ka dei hi kaba ki lad pathai khubor kiba kyrshan ïa ka sorkar, kiba ju tip kum ka Godi Media, ki kwah tam eh ban jia. Lada ka jingïakhih ka jop, kin ong ba ka la jop khlem kano kano ka jingïarap na ki seng saiñ pyrthei liang pyrshah, bad kumta kine ki seng kim don jingmyntoi satia. Hynrei, lada ka jingïakhih ka rem, kin kynnoh pat ïa ki seng liang pyrshah ba kim shym la kyrshan ïa ki nongïakhih bad ba ki la ïehnoh ïa ki.
Ka jingïakhih pyrshah ïa ka sorkar ka dei hi ka jingïakhih saiñ pyrthei, bad ha kum kane ka jingïalang, ka bynta jong ki seng saiñ pyrthei ka long kaba ym lah ban lait. Ha ka jingshisha, kaei kaba dei ban pynkhuslai ïa ngi ka long lada ki seng saiñ pyrthei kim jubab satia ïa kum kine ki jingïakhih. Lada kumta ka long, ka mut ba ngi im hapoh ka jingsynshar donbor (dictatorship), bad ki lad jingïakhih paidbah kiba long paidbah (democratic forms of protest) ki la ïap lypa. Kata ka por kam pat poi. Ka dang don ka jingkyrmen ba ka jingïalang paidbah lyngba ka saiñ pyrthei paidbah kan dang lah ban wanrah ïa ka jingkylla.
Kumta, kawei na ki lad ïa ki nongïakhih ban jubab pyrshah ka long ban rung sha ki seng saiñ pyrthei kiba la don lypa, kiba la dep ban tei ïa ka nongrim bad ka jingïatylli jong ki. Ïa kine ki jingdon jingïarap lah ban pyndonkam ban bteng ïa ka jingïakhun. Hynrei, ka jingrung sha ka seng kaba la seng lypa ka dawa ïa ka jingïaishah bad ka jingïaid lyngba ki kyrdan bapher bapher, khlem da kiew kyrkieh da kaba tam ïa ki nongtrei ba la slem. Lada leh kumta, kan wanrah ïa ka jingïapher jingmut hapoh ka seng. Nalor kata, man la ka seng ka don la ka jong ka nongrim bad ka prokram treikam, bad ki dkhot kiba thymmai ki hap ban bud ïa kitei ki nongrim bad ki kyndon.
Kumta, ka jingrung sha ka seng saiñ pyrthei ka don shibun ki jingmyntoi, hynrei ka mut ruh ba u briew un hap ban trei hapoh ka rukom treikam kaba la pynbeit bha bad kaba don ki kyndon, hadien ba u la dep mad ïa ka jingïakhih kaba mih hi ki paidbah bad kaba lah ban jop da ka jingïalang kaba khlem da don ka jingpynbeit paidbah. Watla katta, ka jingdon ka jingïatylli bad ka jingïoh pynbeit ka long kaba kongsan. Ha ka jingïaid kaba slem, ki seng kiba la don ka rukom treikam kaba skhem bad kaba don ka jingïatylli kin ju jop ïa ki jingïakhih kiba shu mih paidbah bad kiba neh tang shipor.
Kawei pat ka lad ka long ban seng ïa ka seng saiñ pyrthei kaba thymmai, kumba u Arvind Kejriwal u seng ïa ka AAP hadien ka jingïakhih pyrshah ïa ka bamsap kaba la ïalam da u Anna Hazare. Ka jingmyntoi jong kane ka lad ka long ba lah ban thaw ïa la ka jong ka rukom treikam bad ka jingpynïaid kaba ïahap bad ki jingthmu jong ka jingïakhih. Nalor kata, lah ruh ban khot ïa ki nongïalam ba la kham rangbah na kiwei ki seng saiñ pyrthei ban long ki nongai jingmut, bad ki don ruh bun ki riewstad bad ki nongïaleh paidbah kiba lah ban kyrshan ïa kum kane ka sienjam. Ki ar tylli ki bynta kiba kham kongsan tam ha kane ka bynta, lait noh na ka jingtei ïa ka jingïatylli kaba skhem ha ka nongrim shnong, ki long ka rukom ban pynpoi ïa ka khubor sha ki paidbah bad ka jingïalam.
Nyngkong eh, ka khubor kaba ka seng kan pynpoi sha ki paidbah ka dei ban long bynta jong kawei ka jingïohi jngai ne ka ideology kaba kham ïar. Kane ka jingïohi jngai ka dei ban batai shai ïa ka rukom treikam ba ka seng ka kwah ban bud na ka bynta ka ri. Kaba kynthup ïa ki polisi ïoh ka kot jong ka ri, kum ka socialism, neo-liberalism, ne libertarianism, bad ruh ïa ka jingïohi shaphang ka imlang sahlang, kum ha ki kam kiba ïadei bad ka reservation, ka hok jong ki paid rit paid ria, bad kiwei kiwei. Bunsien la ju ong ba ka BJP ka long kum ka Congress, hynrei ka jingïapher ka long tang ba ka BJP ka don ruh ïa ka masi, kata ka Hindutva. Ka jingmut kaba suk ka long ba kine ki ar seng ki ïasyriem bha ha ka rukom treikam ïa ka ïoh ka kot, hynrei ki ïapher ha ka jingïohi jong ki shaphang ka imlang sahlang.
Nga pat ngan pynpaw ïa kawei bad ka jingïapher. Nga ngeit ba kine baroh ar ki seng ki bud ïa ka rukom treikam neo-liberal, hynrei ka BJP ka kham angnud ban tei ïa ka rukom synshar kaba ai jingmyntoi kyrpang ïa katto katne ki heh spah bad ki kompani heh. Ïa kane la kdew ruh da u Arvind Subramanian, uba ju long u Chief Economic Adviser jong ka Sorkar India, uba ong ba ki “ar A”-kata u Mukesh Ambani bad u Gautam Adani-ki long ki nongïoh jingmyntoi ba kongsan tam na kane ka rukom treikam. Kumta, ka jingkylli kaba kongsan ka long: kaei kan long ka polisi ïoh ka kot bad ka polisi imlang sahlang jong kane ka seng saiñ pyrthei kaba thymmai ? Ïa kane ka dei ban batai shai bad pynpaw paidbah khlem kano kano ka jingïapher jingmut.
Kawei pat ka jingma ka long haba ka jingïalam ka sah ha ki kti jong tang katto katne ngut ki briew, kiba sdang ban leh kum ki nongïalam ba khraw tam, ha kaba ym lah ban shim rai khlem ma ki. Haba kum kane ka jia, ka jingïaid jong ka jingïakhih ka sdang ban shañiah eh ha ka jingïaid lynti jong kitei ki nongïalam. Lada ki ïehnoh ïa ka jingïakhun, ka jingïakhih hi ruh ka lah ban shah ktah. Ka jingjia kaba dang shen ha ka bynta jong u Raghav Chadha ka la pyni ba wat ki nongïalam kiba la pawnam ruh ki lah ban shet kylla ïa ka jingïakhih. Nalor kata, lada ka jingïalam kam shañiah tang ha uwei ne ar ngut hynrei ka ka sam sha bun ngut ki briew, ka long kaba kham eh ban pynpra ïa ka jingïakhih. Lada ki nongïalam kiba don mynta ki shah kem, shah pynbor, ne kim lah shuh ban trei, kiwei pat ki lah ban shimti mardor ïa ka kam jingïalam. Ka nuksa kaba bha eh ha kane ka por ka long kaba ka jingïakhih kam shym la kut hadien ba u Sonam Wangchuk u la pynkut ïa ka jingshah thngan paidbah jong u. Pynban, ka jingïakhih ka la nang kham jur bad ha kaba kut ka la ïoh ïa ka jingjop kaba ka hok ban ïoh.
Ka jingjop jong ka CJP ka la pyni ba tang namar ba ka seng saiñ pyrthei ka jop ha ka elekshon, kam mut ba ka lah ban leh katba ka mon. Ka jingïakhih paidbah ka lah ban pynbeit ïa ki jingbakla bad ban pynkylla ïa ka jingïaid jong ka sorkar. Kane ka jingjop ka lah ban long ka jingsdang jong ka lynnong kaba thymmai ha ka histori saiñ pyrthei jong ka ri India. Lane ka lah ruh ban long tang kawei ka dkhot jingïathuh khana kaba yn klet noh katba ki paidbah ki nang plie sha kiwei pat ki sla. Kiei kiba jia nangne shakhmat, hadien ba ki jingïakhih ha surok ki la kut, kin rai ïa ka lawei jong kane ka jingïakhun. Ka jingkylli kaba bun ki dang ap ïa ka jubab ka long: “Nangne shakhmat pat aiu ?”
(Ki jingpynpaw ha kane ka jingthoh ki dei tang ki jingpyrkhat jong u nongthoh bad kim pynpaw, ha kano kano ka rukom, ïa ka jingïeng lane ka jingmut jong kano kano ka seng ne ka jingïatreilang kaba u don jingïadei)