Ym donkam aiñ ba don bynta ban pynrung ïa ka jingrwai Vande Mataram, (Ka hok ban kren ka dei ban ïaryngkat bad ka hok ban sngap jar

Yumri Taipodia Ha ka ri kaba bun jait bad bun rukom kum ka India, ka bor jong ka democracy kam shong tang ha ka Constitution, hynrei ka shong ruh ha ka jingïarap bad jingïadei lang...

Yumri Taipodia

Ha ka ri kaba bun jait bad bun rukom kum ka India, ka bor jong ka democracy kam shong tang ha ka Constitution, hynrei ka shong ruh ha ka jingïarap bad jingïadei lang ban pdiang bad burom ïa ki jingïapher-ka jingïapher ha ka jingngeit, ka riti dustur, ka ktien bad ka identity. Kane ka jingïapher ka long ka bor bah jong ka India, kaba tei ïa ka jingïatylli jong ka ri. Ka jingmut jong ka “nation” ha India kam shong ha ka jingïalong marwei, hynrei ka im ha ka jingïasah lang jong ki identity bapher bapher.

Hynrei, ha ki por bapher bapher, ki policy bad ki hukum sorkar ki mih ban tynjuh ïa ka jingïatylli bad jingïapher. Ha kum kine ki por, ka donkam ïa ka jingïasyllok kaba shai, ka jingïasngewthuh bad ka jingpynkhlaiñ ïa ki dorbar Constitution. Mynta ha Arunachal Pradesh, ka hukum ban pynlong compulsory ïa ka jingrwai Vande Mataram ha ki skul bad ki jingïalang sorkar ka la wanrah jingïakren paidbah.

Ha ka sdang, ka long kaba donkam ban kren shai ba ki paidbah Arunachal Pradesh ki burom ïa ka ri bad ïa ki dak jong ka. Ki don ka jingieid ri kaba skhem bad ki ai mynsiem ïa ka jingïatylli bad ka sovereignty jong ka India. Hynrei, kane kam dei ka jingkylli halor ka patriotism, hynrei ka dei ka jingkylli halor ka nongrim-kata ka freedom of conscience bad ka hok jong u briew ban sumar ïa la ka jingngeit bad riti dustur khlem jingïapynbor.

Arunachal Pradesh kam dei tang ka jaka ha ka map, hynrei ka dei ka jylla kaba riewspah ha ka history, riti dustur bad culture indigenous bapher bapher. Ki paidbah ki la im ha ka jingïaburom markylliang bad jingïatylli shnong. Ki church, temple, mosque bad kiwei pat ki jaka mane blei ki don lang ha ka jingïasngewthuh. Kane kam dei ka jingjia ryngkhat, hynrei ka dei ka jingïatrei shitom jong bun snem.

Ha kane ka jingïalong, ka hukum ban pynlong compulsory ïa ka jingrwai Vande Mataram ka wanrah jingïakren kaba khia. Ka jingeh kam dei ha ka jingrwai hi, hynrei ha ka jingïapynbor.

Na bynta ki katto katne ki kynhun, ki kyntien ha Vande Mataram ki don ka jingmut religious bad kim ïahap bad kiwei pat ki jingngeit. Ha ka ri kaba bun jait kum ka India, ka long kaba paidbah ba ki briew kin sngewthuh pher ïa ki symbol bad ki kyntien.

Ka Constitution jong ka India ka ai ïa baroh ka hok ban pyrkhat, ban ngeit bad ban bud niam. Kane ka kynthup ym tang ka hok ban leh, hynrei ruh ka hok ban ym leh lada ka ïapher bad ka jingngeit jong ki. Freedom kam dei tang ka jingïashim bynta, hynrei ka kynthup ruh ïa ka jingïashim rai ban ym bynta.

Ynda ka hukum ka pynlong compulsory ïa ka jingïashim bynta, ka lah ban kylla long ka jingïapynbor. Ka jingïashim bynta da ka mon sngewbha ka wanrah jingïatylli, hynrei ka jingïapynbor ka lah ban wanrah jingsngew pher bad jingïakhlad.

Ki skul bad ki jaka pule ki dei ban long ki jaka ban hikai ïa ka jingïasngewthuh bad jingïaburom ïa ka jingïapher. Ka jingïapynbor ban bud ïa ka rukom marwei ka lah ban ïapher bad ka jingthmu jong ka pule puthi.

Ki nongrim human rights ka pyrthei ruh ki kyrshan ïa kane ka jingïakren. Ka Universal Declaration of Human Rights bad ka International Covenant on Civil and Political Rights ki khang ïa kino kino ki jingïapynbor halor ka jingngeit jong u briew.

Na bynta ki indigenous community kum ha Arunachal Pradesh, kane ka mat ka kham donkam shuh shuh. Ka United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples ka ithuh ïa ka hok jong ki ban pynneh ïa la ka culture bad riti dustur.

Ki paidbah Arunachal Pradesh kim dei tang ki briew ha ka jingïakheiñ, hynrei ki dei ki kynhun kiba don la ka identity bad culture. Ka jingïadei jong ki bad ka sorkar ka la tei lyngba ka jingïasyllok bad jingïasngewthuh.

Ka jingpynpaw jingmut jong ki samla pule, civil society bad ki nongïalam ka pyni ïa ka jingkhia jong kane ka mat. Kane kam dei ka jingïaleh pyrshah, hynrei ka dei ka jingkhot ban ïasyllok bad sngewthuh.

Ha ka democracy, ka jingïapher jingmut kam dei ka jingduna, hynrei ka dei ka dak jong ka jingïashim bynta paidbah.

Ka lynti sha khmat ka dei lyngba ka jingïasyllok, jingïakren bad jingïaburom markylliang. Ki policy ki dei ban wanrah da ka jingïashim bynta jong ki paidbah shnong.

Ka secularism ruh ka dei ka nongrim kaba kongsan. Ha India, ka secularism kam mut ka jingïaid lait na ka niam, hynrei ka mut ka jingïaburom ïa baroh ki niam.

Kumta, ka hukum ban pynlong compulsory ïa Vande Mataram ka dei ban pyrkhat thymmai. Ka jingïashim bynta da ka mon sngewbha ka kham ïahap bad ka democracy bad Constitution.

Ka jingïatylli kam dei ban wanrah da ka jingïalong marwei, hynrei da ka jingïaburom ïa ka jingïapher. Arunachal Pradesh ka long ka nuksa kaba bha ha kane.

Ha kaba kut, ki jingsngewkhia jong ki paidbah Arunachal Pradesh ki pynkynmaw ïa ngi halor ki nongrim jong ka democracy-freedom, dignity, inclusivity bad jingïaburom.

Lada ngi shim ïa kane da ka jingsngewlem bad jingïasyllok, kan pynkhlaiñ ïa ka jingïadei bad pynneh ïa ki ideal jong ka Constitution.

Ka por ka la poi ban sngap, ban sngewthuh bad ban leh da ka jingstad. Kumta, ka jingïatylli kan kham skhem bad baroh ki paidbah kin sngew long bynta jong ka ri.