Phiah, Ïuhroit, Banbeiñ Ban Kiew Skong Ïa Lade

Raphael Warjri Ka sorkar Bilat lyngba ka East India Company ka la wan nyngkong ban ïuhkjat ha Rilum Khasi dei ha u snem 1820 ha Sohra ban shna ka kut synshar bad ka len shipai...

Raphael Warjri

Ka sorkar Bilat lyngba ka East India Company ka la wan nyngkong ban ïuhkjat ha Rilum Khasi dei ha u snem 1820 ha Sohra ban shna ka kut synshar bad ka len shipai tat haduh ynda la skhem kum ka nongbah jong ka Rilum Khasi & Jaiñtia ha ki snem 1832-33. shwa ïa kata ki phareng ha u snem 1826 ha ba la ïa tehlok bad u Syiem Tirot Sing ka Hima Khatsawphra na ka bynta ban shna surok ban pynïasnoh ïa ka jylla Assam bad ka jylla Sylhet lyngba ka Nongkhlaw. Tang hapoh lai snem la pynkheiñ ïa ka soskular da ki phareng bad ha ka 4 tarik ïaïong 1829 la khie buk ka thma pyrshah ïa ki phareng, namar ba ki la ïuhroit bad ban beiñ ïa ki khun ki hajar jong ka Hima Khatsawphra khamtam ha Nongkhlaw. Ka thma ka la pur stet sha kiwei kiwei ki Hima Khasi khamtam ka Hima Shyllong bad Hima Maharam. Hynrei ka Hima Sohra bad Hima Mawphlang kiba la dep dakhol da ki phareng kim shym la ïa kyrshan ïa ki Hima Khasi bad ha ka jingshisha ki la ïarap naba rieh ïa ki phareng.

U Syiem Bormanik jong ka Hima Shyllong u la don la ka ingtyrkhong ïa ka jing-leh thombor ki phareng bad kumjuh ruh u Syiem Sngap Sing jong ka Hima Maharam haduh ba shibyllien ki shipai phareng ki la shah pynïap ha kylleng ka ri Khasi. Hynrei kaba jur eh ka jingïakhun ka dei ha Hima Khatsawphra, haduh ba kine ki arngut ki syiem, u Bormanik Syiem bad Sngap Sing Syiem ki la ïa sylla lang ban pyndem wait ïa ki phareng. Ka thma ka la neh saw snem kynthih haduh u snem 1833 ynda la shah kem bikar u Syiem Tirot Sing, la shah pynjah klep u Syiem Bormanik jong ka Hima Shyllong ym da ka thma ka ktien, hynrei da kaba suh buit bad leh sianti da ki kam shet kylla. Hadien kata ka sorkar Bilat ka la synshar donbor ha ki Rilum Khasi bad ha u snem 1835 hadien ba la shah pyndem wait (defeat) u Syiem Jaiñtia la kurup ïa ka Ri Khasi baroh kawei.

Ki syiem Jaiñtia ki long kiba khraw haduh katta katta ha kaba ki la jop thma bad pyndem wait teng ïa ka East India Company ha shwa ïa kata. Kumta da ki buitpoh shet kylla la pyndem wait ïa u syiem Jaiñtia bad la kurup shwa ïa ka rithor Jaiñtiapur ha kaba don ka jingïaleh kaba khraw. Mar mar hadien kata la skut bad kam trai ïa ka Rilum Jaiñtia ruh kumjuh da kaba pynduh pyndam syndon ïa ka nam syiem bad synshar syiem ha Hima Jaiñtia. Kumta ka jingïaleh ha Rilum Jaiñtia kaba dei ka Hima Sutnga ka long la ka jong bad ka jingïaleh bad ki Syiem ka Hima Shyllong, Hima Maharam bad khamtam eh ka Hima Khatsawphra.Na kata ka daw ba ki phareng ki la ioh lad ban pynïakhlad ïa ki paidbynriew Khasi hapdeng ka Jaiñtia Hills bad ka Khasi Hills bad kata ka dei ka buit ban pyntlot pynswai ïa ki Hima Khasi. Hadien wat ïa ka Hima Shyllong ki phareng ki la phiah kum ka Hima Khyrim bad Hima Mylliem ki ba la ïaineh haduh mynta mynne.

Ka jingleh donbor jong ka Sorkar Bilat ym dei tang ïa ki paidbynriew Khasi, hynrei wat hapdeng ki para mynder ban wan na sha shilliang duriaw. Ynda haba la ioh synshar ïa ka Rilum Khasi Jaiñtia katto katne snem, la wan ïuhkjat sa ki riewblei shitrhem ka Balang Welsh Calvinistic Presbyterian ha ka 22 tarik Jylliew 1841 bad u soh nyngkong dei u Thomas Jones bad la ka tnga ka Anne. Kine shitnga ki la trei shitrhem ban pynphriang ïa la ka balang Khristan, hynrei ha kajuh ka por u Thomas Jones ula synñiang ruh ha ka imlang sahlang jong ki paidbynriew Khasi da kaba u hikai ban ïeng rangbah ha la ka nongrim jong ka jaitbynriew. U la hikai shibun ki kam na ka bynta ban kyntiew ïa ka kamai kajih jong ki briew bad kiwei kiwei ki kiam ban kyntiew ïa ka imlang sahlang, kynthup ruh ïa kaba ïalap ïa la ka jingngeit Khristan.

Kaei kaba thmu ban kdew ka long ba ki phareng ki khwan bad rhah ban myntoi ïalade wat lada dei da ka lynti ban pyntroiñ ïa kiwei. Kim ailad ïa kiwei ban kiew ba kumta ki la leh ym tang ïa ki Khasi hynrei ïa ki riewblei shitrhem ka Balang Khristan na Wales, namar ba ha la Ri Bilat ruh ki thombor kumjuh ïa ki Welsh, ki Scots bad ki Irish. Kumta ka sorkar Bilat ha Ri Khasi kam khang ban ïalap ïa ka niam Khristan, hynrei ka khanglad ban kyntiew ïa ka roi ka par jong ki paidbah bad da khongpong ka oh khajna oh musur pynban ïa ki paidbah Khasi. Haba ki shna ïa ki paki dulan ki lynti syngkien ne kino kino ki jingtei ha kylleng ka Ri Khasi ka dei na ka bynta ban ioh lad ban kjit bad khlong lut ïa ki markynsai (resources) na ka bynta ïa lade. Ki phareng ki shna aiñ ban suk ïa lade ha kaba knieh jubor ïa ki par dewïong par mawshun bad klun lut sha lade. Ki wanlam da ki nar ba tat dor na Rithor ban pyniap ïew ïa ka nar ba kynsai ba shna ki kamar Khasi hyndai. Ki pynlong ban khang khyrdep ïa ka thaiñ jaiñ da kaba wanrah ki jaiñ shna kor kiba kham tatdor. Kaba shyrkhei tam ka long ba ki beiñ ïa ka niam tynrai Khasi bad pynbor ban pdiang ïa ka niam Khristan bad pynbieit artat ba ki ksiar ki ksah ki khor ki khriam tynrai jong ki Khasi ki dei kiba shong ksuid bad dei ban die lilam noh sha lade. Ki pyndonkam da kano kano ka buit ban ïuhroit ïa kiwei khnang ban kiew skong bad ïeng rasong ïa lade.