Raphael Warjri
Ki jingkylla kiba dei ban jia ki wan ban urlong khlem da sngewthuh kumno ba ki la treikam ha ka imlang sahlang. Ka rukom im jong ka juk mynta ka la khring ïa ki paidbah ban pyrthuh bud ïa kiwei ki briew kiba la wanrah ïa kata ka rukom jingim. Kata ka la jia naduh ba wan synshar tehmraw ki phareng kaba la pyrthuh bud (influence) ha ka imlang sahlang jong ki riewlum ha baroh ki liang naduh ka longïing longsem haduh ka jinglong shimet jong ki briew. Kaba khlaiñ bor tam ka bud pyrthuh dei ka balang Khristan kaba la tyllep bad rasong shikatdei ha ka jingim shimet ki briew bad ha ka jingim parabynriew ha ka imlang sahlang. Lah ban bishar ïa kane ka bynta ha kiba bun ki jingkylla kiba la wan jia ha ka imlang sahlang bad kaba jubor eh ka dei ka rukom seng ïa ka longïing longsem.
Ha ka por shwa ban wan synshar ki phareng, ki Khasi ki seng shnong tang shikur shijait, ba ki kynthei ki korbar tang ha la rympei bad ki shynrang ki korbar shabar na la rympei, hynrei ki shong ki sah lang mynmiet myniong ha ka jylli jong ki shikur shijait. Na kata ka daw ki shynrang kiba poikha ki ju leit sahkai sha la ka ïingtnga mynmiet bad ki wanphai noh sha la ïingkur mynstep bad baroh shisngi ki korbar ïa ka kam ha la ka kur ka jait, kynthup ruh ïa ka kam kamai kajih ne ka khaiï pateng.
Hynrei naduh ba la kylla Khristan bad tynneng ïa kiei kiei kiba la wanlam ki phareng haduh ka khep ba ka lympung shikur shijait ka la pra noh da kaba seng shnong ban shong khleh ki kur ki jait para bynriew ha ka imlang sahlang. Kumta de ki shynrang ki sa sdang ban shongneh noh bad la ka tnga ryngkat ki khun. Nangta ki la sdang ban kamai noh shimet khlem synñiang ne shim bhah na la ka kur ka jait. Mynshwa ka doh ka snam dei ki pyrsa, ki khun jong ki hynmen para kynthei, hynrei hadien ki longkñi ki la shimti artat ïa ka kyrdan longkpa ban ñiew ka doh ka snam ïa la ki khun ba kha na ka tnga bad ki pyrsa kur ki sah tang kum ki parakur parajait. Nangta sa mih ka ka ktien ‘U kpa uba lah ba ïai ha ïing khun, u kñi uba kit ba bah ha ïing kur’. Kane ka kyntien ka thew ba ka kamai shimet jong u shynrang lane kata ka kamai nongkhynraw ka dei ka hok shimet ha lade kum ku kpa uba dei ban bsa ban btiah ïa la ki khun ki kti. Nangta u shynrang u kit u bah ïa la ka kur ha ïing kmie ban sneng ban kraw ïa la ki pyrsa bad ban kdew lynti ha ki kam kur naduh ka jer ka thoh, haduh ka poikha poiman bad ka ïap ka duh, lait na kiwei kiwei pat ki kam kur.
Haduh ka kynti ba dang ïa tipkur tipkha da kaba sngur mynsiem na ka liang ki kur bad ki kha, ki shynrang kum ki longkpa bad kum ki longkñi ki lah ban korbar khlem tyngkhuh kano kano ka jingeh ne ki diengpyng-kiang. Hynrei ha ka snem1918 ka la don ka jingjia kaba jubor ha ka imlang sahlang Khasi ba la ber bih da ki kher ki mer ka sorkar Bilat na ka daw ba ki khwan bad rhah bor bad rhah spah. Ha kata ka snem ba ka Sorkar Bilat ka la dei ban pynphai noh ïa ka khyndew jong ki kur Nongkhlaw, Kharkongor bad Kurkalang ba la pyndonkam ban shna byllai ki paki dulan bad ki ïing ba korbar kam ka sorkar, lane ba dei ban bteng biang ïa ka soskular ban wai snem ïa kita ki jaka. Hynrei na ka daw ba ka Sorkar Bilat kam kwah ban pynphai lane ban pynthymmai biang ïa ka soskular na ka bynta ban bteng biang ban aiwai snem, kumta ki la suhbuit da kumwei pat tang ban ïoh khwan myntoi sha lade. Ka Sorkar Bilat ka la mushlia ïa ka riti dustur tynrai ban batai stad khlem nongrim da kaba pynbieit ïa ki kynthei Khasi khamtam ki khun khatduh na kita ki laitylli ki kur Nongkhlaw, Kharkongor bad Kurkalang. Shwa ban wan ki phareng ka dustur tynrai Khasi ym ju bit ban khaiï ïa ka khyndew, hynrei ynda la wan ki phareng ki la kwah ban thied ne shimwai ïa ka khyndew. Kumta ki la ïasylla bad ki khun kynthei khatduh jong kita ki kur ban pynroh ba ki dei ki trai jong ka nongkynti ka nongtymmen, da kaba ïaid lait noh ïa ki longkñi kiba bat ïa ka iktiar ha ka Dorbar Ïing bad Dorbar Kur. Ha kane ka rukom ki la rah skong ïa ki khun kynthei khatduh bad ïuhroit ïa ka riti da kaba sloit syndon ïa ka iktiar jong ki longkñi rangbah kiba long ki khliehduh ha ka dorbar ïing bad dorbar kur.
Da kane ka rukom, lehse ki phareng ki la rahskong ïa ki kynthei khatduh ban pynkam ïa ki kum ki trai khyndew bad ïuhroit bad leh bym suitñiew pat ïa ki kñi rangbah kiba bat ïa ka iktiar ha ka Dorbar Ïing bad Dorbar Kur. Naduh kata ka khep ki shynrang Khasi kum ki longkñi ki la duh noh ïa ka iktiar bad la kam trai da ka khun ka pyrsa khatduh. Kumta la donkam ka aiñ ka ban pynkupbor biang sa shisien ïa ki kñi rangbah khnang ban ym lah ban leh trai khlieh shuh da ki khun khatduh jong kano kano ka kur. Katkum ki dulir kita ki lai kur Nongkhlaw, Kharkongor bad Kurkalang ki la ïa soi ïa ka dulir aiwai ha ka 8 tarik Nohprah, 1863, kata ka mut ba tang hapoh sawphew san snem ka la don ka jingleh buitpoh da ki phareng haduh ba ki rangbahkur kiba dei ki longkñi jong kita ki lai kur ki la dawa ïa la ka hok. Hynrei da khongpong ki phareng ki la shet kylla da kaba sylla bad ki khun kynthei khatduh na ka bynta ban pyndam noh ïa kita ki dulir bad ban pynkut syndon ïa ka dorkhas ba la ujor pyrshah.
