Raphael Warjri
Tang na ka daw ban ioh kam ei ïa ka khyndew ki kur Khasi, ki phareng ki shlan ban leh ki kam buitpoh haduh ban pynkohnguh ïa ka imlang sahlang da ka rukom kaba long pyrshah ïa ka riti tynrai. Kaba phylla ka long ba haduh mynta la ïa tip paidbah ba ki khun kynthei khatduh ki dei tang ki nongri nongsumar ïa ka nongtymmen ka nongkynti jong ka longïing longsem, hynrei ha ba pynbatai bakla ki phareng ki paidbah ki shim ïa kata kum kaba shisha. Lehse ka dei ka buit jong ki phareng ba ki la pyntroiñ khnang ïa ka imlang sahlang ki Khasi da kaba ki leh klet lane khlem suitñiew ïa ka iktiar ki longkñi, haduh ba la kylla kumba ki la sloit syndon ïa ka kyrdan longkñi bad pynkiew skong rasong ïa ka kyrdan longkpa.
Nalor kata ynda ki phareng ki la dep batai bakla da ka dustur kaba la thmu ban sloit ïa ka kyrdan longkñi, ki da pynkhraw ïa ka kyrdan longkpa ha ka longïing longsem. Naduh kata ka khep ba ki shynrang Khasi ki la ïaineh noh bad la ka tnga bad kham synjor noh ka jingkitkhlieh ïa ka kur ha la ïingkmie. Hynrei ym dei pat ban klet ba ka kyrdan jong ki shynrang kum ki rangbah ka dang ïai bteng kum ki khlieh nongsynshar ha ki shnong, ki raij bad ki Hima. Kumta ban kynnoh ba u shynrang Khasi um don shuh ka bor ka long kaba bakla, bad sa kawei pat ka daw ka long ba ki kynthei khamtam ki khun khatduh ki la sdang ban aireng pyrshah ïa la ki hynmen rangbah lane wat ïa ki kñi rangbah, khamtam lada ioh u shongkha uba shim kabu. Kita ki longkñi Khasi kiba la shah kheiñ dewthala ha ki phareng ha u snem 1918 ki long u Beh Nongkhlaw, u Dor Ding Kharkongor bad u Borjan Kurkalang Kseh, khlem da jer sa na ki kur Mawrie, Rumnong, Pyngrope kiba la shah ktah pat hadien nangta. Naduh ba la shah sloit ka iktiar longkñi ki shynrang Khasi khamtam na kito ki kur bad ki raij kiba bun ka khyndew ka la long kaba shyrkhei haduh katta katta, ba la shem na ki khana pateng ba ki khun kynthei khatduh ki la lilam lut ïa ka khyndew kur da kaba ïa sylla bad u tnga, bad ka ba kham isaitmet ka long lada dei da u tnga dkhar.
Kito ki longïing longsem kiba don khyndiat khynsoit ka nongtymmen ne nongkynti ruh ki la bud dien kumba long lem kiba riewspah ba ki kham long paidbah. Dei ha kata ka rukom ba ki shynrang Khasi ba bun balang ki la shah sloit la ka iktiar kum ki longkñi ha la ka ïingkur lajong. Jar la katta ki dang don byllai ki longïing longsem ki ba dang sngewthuh ban pynneh la ka riti tynrai bad kiba ym don ka mynsiem khwan ban shim kabu da kata ka dustur ba la pynbatai stad ki phareng ba dang don ka jingshngaiñ ïa ka bri ka bsah jong ki paidbynriew Khasi salonsar. Kumta ka long kaba donkam tyng-eh ban pynkup bor biang ïa ki shynrang Khasi kum ki longkñi kiba bat ïa ka iktiar ban synshar ïa ka longïing longsem ha la ïingkur, ha la ïingkmie. Ki paidbah ki dei ban sngewthuh ba kane ym dei kaba kdew ïa ki shynrang ne kynthei, hynrei ka dei ba ïa kaei kaei kaba la buhti ki longshwa manshwa kum ka riti dustur ka dei ban ïaineh kumta khnang ban shngaiñ ka imlang sahlang. Lada shu pyrkhat shisien pyrkhat ba lada u longkñi u dei uba khlieh ïa ka Dorbar ïing ym don kino kino kiba na shabar ki ban shlan ban thombor, namar bunsien ba shah thombor ka longïing Khasi ka dei ynda haba la kynih ka ‘yiar kynthei ban shimti lut phar ïa ki kam korbar jong ka nongtymmen bad nongkynti jong ka ïingkur.
Kata ka riti dustur ka dei kaba pynshong nongrim ha ka Dorbar ïing kaba dei ka iktiar ba ïalam da u hynmen lane kñi rangbah bad ka khun kynthei khatduh kum ka nongri nongsumar ïa la ka nongtymmen bad nongkynti na ka ïingkur ïingkmie. Kumba la ïai kdew ha shwa kine ki syrtap dorbar ha ka synshar paidbah Khasi ki long kiba kynsai bad kiba biang ha kaba korbar ïa ki kam naduh ka ïing ter ter haduh ka hima. Teng teng la ju shem ba ki shynrang Khasi kiba la ïaw makna ka ryta, kim nang ban kren ban khana ha ki kam ïing kam sem, ban sneng ban kraw ïa la ki para ki pyrsa namar ba ym ju mlien shuh ha la ïing la sem bad ki la sah khynnah ba ym lah shuh ban korbar ïa la ka ïingkmie iingkur. Kata baroh ka dei na ka daw ba ym don shuh ka dorbar ïing ha ïingkmie ha ïingkur. Lada dang ïai bteng kum mynnor ban pynlong ka dorbar ïing lane ban ia shongkai sadhai ha sawdong ka lyngwiar dpei, ban sei ki khana na ki riew tymmen, kan sa kylla long ïa ki katto katne ki shynrang Khasi ba kin nang ban kren ban khana ha la ka longïing longsem bad ban sneng ban kraw ïa la ki para ki pyrsa. Toi ha ka juk mynta ym da donkam ban da don ka lyngwiar dpei ban shong sawdong na ka bynta ban iathuh khana. Hynrei lada don ka jingmlien ban ïa pur khana kumba long ka imlpang sahlang ha ka juk mynta ruh ki shynrang Khasi kin lah ban sei ki ñia kiba don pasoh.
Ym lah len ba don ki shynrang Khasi wat lada ki dang khynnah ka ryta, hynrei ki la ih ka pyrkhat bad ki don ka sap ban kren ban khana ïa ka bha ka miat da ka akor longbriew manbriew ha ka imlang sahlang.
