Bhogtoram Mawroh
Don kawei ka jingjia kaba la jia ha ‘jan shiphew snem mynshwa ïa nga, kaba la ai ïa nga ka jingsngewthuh shaphang ka daw balei ba ka jingïakhih kaba dang shen ha ka 19 tarik Nailar, kaba la pynïakhih pyrshah ïa ka sorkar, ka la thmu kyrpang ïa ki kali na Assam. Hadien kane, ka la mih ka jingïeng pyrshah ha khappud hapdeng ki nongñiah taksi na Assam bad Meghalaya. Nga dang wanphai na Guwahati da ka Sumo, kaba dap da ki nongleit jingleit Khasi, bad u nongñiah ruh u dei u Khasi. Haba ngi dang mih na sor, u nongñiah jong ngi u la pynsangeh ïa ka kali bad ong ïa ngi ban siew ïa ka dor leit. U la pdiang ïa ka pisa bad hiar na ka kali. Nangta, u la mareh sha u pulit Assam uba ieng harud surok. U la aiti ei ei sha u pulit, bad wanphai pat sha ka kali. Haba u sdang ban ñiah ïa ka kali, nga iohi ba ka jingsngewsih ka don ha ki khmat jong u. Haba ngi la kylli ïa u, u la ïathuh ba u pulit u la dawa pisa na u. Lada um siew ïa ka pisa, yn ym shah ïa ka kali ban ïaid shakhmat. Nga la pyrkhat ba kane ka dei tang kaei kaba ju jia mynshwa bad ba ki jinglong jingman ki la kham bha mynta. Hynrei nga la bakla, bad ka la paw ba ki nongñiah na Meghalaya ki dang shah thombor kyrpang bad pynshitom.
Ha kawei ka interview kaba dang shen, u Antrolias B. Marak, president jong ka All Shillong Tourist Taxi Association (ASTTA), u la pynpaw ba ki nongñiah na Meghalaya ki la ju shah thombor ha Assam, bad kane ka la kylla long ka jingeh kaba ju jia man ka por. U la ong ba ki nongñiah na Assam ki la ju ong man ka por ïa ki nongñiah na Meghalaya ba kim dei ban wan hiar sha Assam. Ki nongñiah na Meghalaya kim ïoh ruh ïa ki jaka pynieng kali hapoh airport lane shabar railway station, bad kumta la khanglad ïa ki ban ïoh kamai na ki nongleit jingleit kiba thmu ban wan jngoh ïa ka Meghalaya. Shabar ka airport lane ka railway station, haba ki kali ki la pynieng ha Guwahati ne Khanapara, don kiba ju shim dur ïa ki number plate jong ki kali khlem ka jingtip jong ki nongñiah. Hadien kata, haba ki nongñiah ki leit sha ka transport office ban pynthymmai ïa ki kot ki sla jong ki kali, ki ïoh jingtip ba la dep ai challan ïa ki bad ba kin hap ban siew ïa ka kuna kaba lah ban kot naduh Rs. 20,000 haduh Rs. 40,000.
U Antrolias u la pynshisha biang ba kine kim dei tang ki jingkynnoh, hynrei ki dei ki jingshisha. Ka jingjia kaba la jia ïa nga hi bun snem mynshwa ka pynskhem ruh ïa ka jingshah pynibor kaba ki nongñiah na Meghalaya ki mad ha Assam. Ka jingpynibor ka long kyrpang ban pynbor ïa ki nongñiah na Meghalaya ban sangeh noh ïa ka kam jong ki, khnang ba ki nongñiah na Assam kin ïoh ban shim lut ïa ka kamai kajih baroh.
Ka Sorkar Meghalaya ka la kular ban shim ïa ka sienjam kaba tyngeh pyrshah ïa kito kiba don bynta ha ki kam pynjulor bad jingïapyndonkam da ka bor kiba la jia ha ka jingïalang paidbah kaba la long ha ka 19 tarik Nailar. Nga kyrshan pura ïa kane ka rai jong ka sorkar jylla. Kito kiba don bynta ha ka jingïapyndonkam da ka bor ki dei ban shah kem bad ban pynïaid mukotduma pyrshah ïa ki. Hynrei, kan long kaba bymhok bad kaba bymshisha ban ong ba ka jingshah thmu jong ki kali na Assam ka dei tang namar ka jingisih ïa ki briew kiba nabar jylla. Pyrshang ban buh ïa lade ha ka jaka jong u nongñiah taksi ïa uba ngi kren mynne, uba la jan jaw ummat. Kaba kham sngewsih shuh shuh ka long ba kaei kaba la jia ïa u ha kata ka sngi kam dei tang kawei ka jingjia kaba shu jia shisien. Ka jingshah pynibor ka la bteng bad la ju jia biang manla u snem.
Ka jingïapyndonkam da ka bor ka la mih na ka jingsngewsih bad ka jingbitar jong ki dkhot jong ka imlang sahlang halor ka jinglehbeiñ bad ka jingshah pynibor kaba ki la mad. Ka jingbakla jong ki ka long tang ba ki dang pyrshang ban kamai jakpoh da ka rukom kaba hok. Don kiba lah ban jubab da kaba ong ba ka jingïapyndonkam da ka bor ka pynpaw tang ïa ka liang kaba sniew jong ka mynsiem kynja-jaid (tribalism). Hynrei, ban klet noh ïa ka jingbitar kaba ki dkhot jong ka imlang sahlang ki sngew namar ka jinglehbein ïa katto katne na ki dkhot jong ka, kan long ka jingbymshisha bad ka jingbymhok ha ka jingbishar.
Kane kam dei ban pynksan ïa ka jingïapyndonkam da ka bor, hynrei donkam ban sngewthuh ruh ïa ka jingsngewsih bad ka jingbitar na ka liang pat, kaba la lum bad sah hapoh mynsiem la bun bun snem. Ka jingshah pynibor ïa ki nongñiah na Meghalaya kam dei tang pyrshah ïa ki nongñiah Khasi, hynrei ka ktah ïa baroh kiba wan na Meghalaya, la ki dei ki Garo, ki Nepali, ki Bengali, lane ki dkhot jong kiwei pat ki jaidbynriew. U Antrolias B. Marak, u president jong ka ASTTA, u dei u Garo. Ka long kaba donkam ban pynrem ïa kaei kaba la jia ha ka 19 tarik Nailar. Hynrei ngi dei ruh ban ïakren da ka jingshisha bad ka jingïaineh halor ka jingeh jong ki nongñiah jong ngi bad ïa kaei kaba ki hap ban mad man ka sngi. Bad ki nongñiah na Assam, kumba u Antrolias u la batai, ki la dep ai lypa ïa ka lad ban pynbeit ïa kane ka jingeh.
Ka hok ban kamai jakpoh ha Assam ka dei ban long jong ki nongshong shnong Assamese, namar ki long ki nongshong shnong jong kata ka jylla. Ka Assam ka dei jong ki Assamese. Hynrei, ka paw ba don ka jingbymkwah ban pdiang ba ki nongñiah taksi na Meghalaya ruh ki don ïa ka hok ban kamai jakpoh ha la ka jong ka jylla. Kumta, ka jingïeng pyrshah kaba la jia harud khappud ka la ai ïa ka lad ban pynbeit ïa kane ka jingeh.
Ki nongñiah na Meghalaya kin ñiah haduh Khanapara bad pynhiar ïa ki nongleit jingleit jong ki. Nangta ki nongleit jingleit kin kiew sha ka kali Assam ban bteng ïa ka jingïaid jong ki. Ki nongñiah na Assam ruh kin kit ïa ki nongleit jingleit jong ki haduh Khanapara. Nangta ki nongleit jingleit kin kylla kali bad bteng ïa ka jingïaid jong ki. Kane ka rukom pynbeit kan treikam tang ïa ki tourist taxi bad ki kali heh kiba kit nongleit jingleit, bad kan ym treikam ïa ki kali shimet, kiba lah ban ïaid hapdeng ki jylla khlem kano kano ka jingpynwit.
Ki jingdawa pyrshah ïa kane ka rukom pynbeit ki long namar ka jingbymman jong ka jingkylla kali. Don kiba lah dep slem lypa, bad lada hap ban kylla kali, kane ka lah ban pynslem shuh shuh ïa ki. Nga shem ba kane ka jingdawa ka long kaba khlem nongrim. Haba la pyntreikam ïa kane ka rukom pynbeit, kin don ki kali kiba ap hajan ban pdiang ïa ki nongleit jingleit haba ki kylla kali. Ka jingkylla kali baroh kan shim por kumba 10-15 minit. Ki briew ki ju ap ha airport hadien ka security check-in, bad ha railway station, da ka por kaba palat ïa ka shi kynta. Nga ngeit ba ki lah ban ap pynban tang shiteng kynta hangne. Kito kiba kham khuslai shaphang ka por ki lah ban mih na ïing kham kloi, khnang ba kin dang ïoh por ban ap haduh shi kynta. Hynrei kane kan ym long ka jingeh ïa kito kiba thmu ban leit sha Meghalaya, namar ki lah ban poi sha ka jaka ba ki thmu ban poi-la ka long guest house ne hotel-ha kano kano ka por kaba ki kwah.
U H.H. Mohrmen, ha ka jingthoh jong u ha Shillong Times kaba kyrteng ‘Shillong Violence: It Takes Two to Tango’, u la ai jingmut ba ka Facilitation Centre ha Umling ka lah ruh ban shakri kum ka jaka ha kaba ki nongleit jingleit kin lah ban kylla kali. Ki nongñiah na Meghalaya ki kwah pat ba kane ka centre kan don ha Khanapara. La ka long kumno kumno ruh, kane ka centre kan donkam ban pynheh ne ban tei thymmai, bad ka Sorkar Meghalaya ka lah ban shimti ïa kane ka kam.
Ka jingtei ïa ka centre kan pynmih ïa ki kam bad jingïaid pisa ha ka jylla. Kaba kham kongsan shuh shuh ka long ba ka jingnang bun ka kamai jong ki nongñiah ha Shillong ka lah ban pynkhlaiñ ïa ka jingdawa ïa ki kali, ki kam maramot kali, ka umphniang, ki bynta jong ki kali bad kiwei pat ki jingshakri kiba ïadei bad kine. Ka jingkiew ka jingïoh jong ki nongñiah ka lah ruh ban pynkiew ïa ka jingthied jong ki ïa ki mar bad jingshakri hapoh jylla, kaba lah ban pynmih biang ïa kiwei pat ki kam bad jingïaid pisa. Kane ka jingnang kiew ka kamai bad jingïaid pisa kan pynheh ruh ïa ka khajana kaba ka sorkar ka lah ban lum. Haba ïashimlang ïa kine baroh, kine ki kam ki lah ban pynkiew ïa ka jingmih hapoh ka jylla bad, kumta, ki lah ban ïarap ban pynkiew ïa ka GDP jong ka jylla. Kumta, la ngi peit na kano kano ka liang, ka jylla ka ïoh jingmyntoi ha ka liang ka pisa lada ka pdiang ïa ka jingdawa jong ki nongñiah na Assam ba ki briew kin pynïaid ïa ka kam hapoh ka jylla jong lajong. Ka Assam kan long barabor ka jylla jong ki Assamese, bad kumjuh ruh ka Meghalaya kan long ka jylla jong ki briew jong Meghalaya.
Kawei pat ka lad pynbeit, hynrei ka shong ha ka jingpdiang jong ka kynhun ki nongñiah, ka long ban pyntreikam ïa ka rukom lain. Ha airport, railway station, lane ha ki homestay/hotel ha kaba ki nongwan jngoh ki sah, ki lai tylli ki kali kiba nyngkong kiba kit ïa ki nongleit jingleit sha Meghalaya kin dei ki kali na Meghalaya, bad ka kali kaba saw kan dei na Assam (kumta ban pynneh ïa ka jingïasam kaba 75:25). Ha kata ka rukom, ki nongñiah na Assam kin dang lah ban ïoh kamai na ki nongwan jngoh sha Meghalaya. Kane ka lad kam dei kaba hok pura, namar ki nongñiah Assamese kim kwah ba ki nongñiah na Meghalaya kin shim noh ïa ka kamai jong ki ha Assam. Hynrei, na ka bynta ban pynneh ïa ka jingsuk bad na ka bynta ka jingmyntoi jong baroh, kane ka lah ban long ka rukom pynbeit kaba lah ban pdiang.
Kaei kaba la jia ha ka 19 tarik Nailar ka long kaba dei ban pynrem jur, hynrei kane ka jingjia, watla ka long kaba sngewsih, ka la ai ïa ngi ïa ka lad ban pynbeit ïa kawei ka jingeh kaba la neh slem bad kaba la pynmih ïa ka jingïakynad. Nga kyrmen ba ka sorkar kan pyndonkam ïa kane ka kabu ban wanrah ïa ka hok bad ban seng ïa ka lad pynbeit kaba neh slem hapdeng ki paidbah jong Meghalaya bad Assam. Dang don bun kiwei pat ki mat kiba dang donkam ban pynbeit. Hynrei ngin sdang da kane.
(Ki jingpynpaw ha kane ka jingthoh ki dei tang ki jingpyrkhat jong u nongthoh bad kim pynpaw, ha kano kano ka rukom, ïa ka jingïeng lane ka jingmut jong kano kano ka seng ne ka jingïatreilang kaba u don jingïadei)
