Bhogtoram Mawroh
Ha ka taïew ba la dep, nga la shah khot sngewbha da ka Sauramandala Foundation ban ïa shim bynta ha ka jingïalang kaba la pynlong da ka Neighbourhoods of the Future (NOTF). Ka la long ka prokram kaba itynnad bad kaba shongshit bha, ha kaba bun ngut na ki nongïashim bynta ki la ïasam jingmut ïa ki bynta bapher bapher shaphang kaei kaba ki ieit eh halor ka nongbah Shillong, ki jingeh kiba ka nongbah ka ïakynduh, bad kumno ki ïohi ïa ka lawei jong ka. Namarkata, ka jingïakren halor ka rukom synshar ka khadar ka la long kaba kongsan bha, bad ka bynta jong ka Dorbar Shnong ka la long kawei na ki mat kiba la pynlong ïa ka jingïakren kaba jur bad ïa thaiñ bha. Marpyrshah ïa ka jingsngewthuh paidbah, ka Dorbar Shnong kam dei ka kynhun kaba dei pura na ka riti dustur tynrai. Kane kam mut pat ba ka dei ka kynhun kaba la wanrah na shabar bad kaba lait na ka rukom im jong ki Khasi; hynrei ka long ka jingïasoh lang hapdeng ki rukom tynrai bad ki rukom kiba la wanrah bad pynkylla da ka juk mynta. Kumta, don shibun ki jingïapher ha ka rukom treikam jong ka.
Ban kham sngewthuh bha, ka kyntien “Dorbar” hi ka dei ka kyntien kaba wan na ka ktien Persian, “Durbar”, kaba mut ka ïing syiem, ka kamra ha kaba ki paidbah ki ïakynduh bad u syiem, lane ka jingïalang paidbah kaba la pynbeit ban ïakren halor ki kam synshar khadar. Kane ka pyni ba ka kyntien ka la ïoh rung nyngkong ha ka por jong ka jingsynshar ki Mughal. Hynrei, kane kam mut ba ki Khasi kim ju don ka rukom ban pynlong jingïalang ban ïakren, ban ïasyllok bad ban shim rai ïa kino kino ki kam ha ka synshar khadar. Ha ki jingthoh jong ka histori ha ka synshar khadar, la shem ba ki Khasi ki la ju don ka Dorbar, ha kaba ki ju shim por ban ïakren ïatai bniah bad ban poi sha ka rai. Hynrei, shisien ynda la dep shim rai, ki ju pynskhem bad kohnguh ïa kata ka rai da ka jingmut kaba skhem. Kumta, watla ka kyntien “Dorbar” hi ka lah ban ym dei ka kyntien Khasi tynrai, ka rukom treikam jong ka Dorbar ka la long kaba la pynneh skhem ha ka rukom synshar paidbah jong ki Khasi. Ka Dorbar ka la paw ha ki jingthoh jong ka por ba synshar ki Phareng, hynrei ym shym la shem ba la kdew ïa ka kyrdan “Rangbah Shnong”, bad wat ha ki jingïathuhkhana tynrai ne ki khanatang kiba nga la ïoh pule haduh mynta, ym pat ju shem ne pyndonkam ïa kane ka kyntien.
Ki jingthoh ha ki por jong ka jingsynshar Phareng, kum ka kot The Khasis jong u P.R.T. Gurdon, kaba la pynmih ha u snem 1908, ki la ai ïa ka thup kyrteng jong ki nongsynshar kiba la don ha ka por ba ki Phareng ki wan sha ri Khasi. U Syiem u dei u khlieh jong ka Hima, hynrei um lah ban leh ïa kano kano ka kam kaba donkam khlem ka jingmynjur jong ka Dorbar, ha ryngkat ka jingdon lang ki Myntri. Ha ki katto katne ki Hima Khasi, ki don ki khlieh nongsynshar shnong kiba la tip kum ki Sirdar lane Sordar, kiba pynïaid ïa ki kam, kiba ju pynbeit ïa ki jingïakajia ne ki mukotduma, lum ïa ki khajna na ki paidbah, bad kiba lum bad ai jingkheiñ na ka bynta u Syiem, kaba kane ka long ka lad kaba “pynsuk” ïa ka rukom treikam jong u Syiem. Ha Nongstoiñ, don katto katne ki Sirdar kiba hap hapoh ka jingpeit jong u Lyngskor, uba trei kum u nongsynshar bad nongpynïaid ba hapoh jong u Syiem. La don ruh katto katne ki Hima Khasi ha kaba, ha ka jaka jong u Syiem, ka Hima ka la long hapoh ka jingpeit jingkhmih bad ka jingsynshar jong ki Lyngdoh, Sirdar lane Wahadadar, khamtam ha Shella. La kdew ruh ïa ki Basan, kiba dei ki nongpeit nongpynïaid ïa ki ïew shnong, bad ka khajna na kine ki ïew ka la long kawei na ki tyllong jingïoh khajna ba kongsan jong ka Hima. Ki Matabor ki dei ki khlieh jong ka kur kiba don bynta ha ka kynhun kaba jied ïa u Syiem. La kdew ruh ïa ka Syiem-Sad, kaba dei ka nongïalam ba ha khlieh jong ka Hima, kaba pyndep ïa ki niam bad ki rukom niam kiba ïadei bad ka riti ka dustur. Ha ka jingshisha, u Syiem hi u ïoh ïa ka bor synshar jong u na ka jingmynjur jong ka Syiem-Sad, kumta ka dei ma ka kaba don ka bynta kaba khraw bha ha ka jingsynshar jong ka Hima. Ha Jaiñtia Hills pat, la kdew ïa ka kyrdan Doloi, kaba la ïarap da ki nongtrei kiba la tip kum ki Pator, Basan bad Sangot ban pyndep ïa ki kam jong ka. Hynrei, ha kine ki jingthoh, ym shym la kdew shisien ruh ïa ka kyrdan Rangbah Shnong.
Kumta, ka Dorbar Shnong, kumba ngi ïohi mynta, ka paw kum ka kynhun kaba la mih bad pynïaid ha ka por jong ka jingsynshar Phareng. Ha ka jingshisha, kawei ka kot kaba la pynmih mynshwa, Papers Relating to the Disturbances in the Cossyah and Jynteeah-Hills, kaba la pynmih ha u snem 1864, ka ai ïa ngi ka jingshai halor kumno kane ka rukom synshar ka lah ban sdang bad kaei kaba la thmu ban leh lyng-ba jong ka. Hadien ba ki Phareng ki la jop ïa ka jingïaleh pyrshah kaba la ïalam da u Kiang Nongbah, ki la rai ban wanrah ïa ka rukom synshar kaba lah ban ïarap ïa ki ban synshar bha ïa ka thaiñ. Namarkata, ki la rai ba ha man la ka shnong lane Elaka, ka kyntien kaba la shim na ka ktien Arabic alaqa, kaba lyngba ka jingmut jong ka ktien Persian ka mut ka thaiñ ne ka bynta jong ka ri, dei ban don u Doloi lane Sirdar uba la jied da ki paidbah, bad u dei ban ïoh jingïarap na ki Pator bad Lyngdoh. Ka jingbun jong kine ki nongïarap ka shong ha ka rai jong u Assistant Commissioner. Lada kano kano ka shnong ka long kaba heh palat, la bynta ïa ka sha ar ne kham bun ki Elaka bad pynïaid ïa ki hapoh ki Doloi lane Sirdar bapher bapher.
Ka kyntien Sirdar ka wan na ka ktien Persian “Sardar”, kaba mut nongïalam, katba ka kyntien Doloi pat ka don jingïadei kaba jan bad ka kyntien “Bordoloi”, kaba ju pyndonkam ban kdew ïa ka kyrdan kaba kham halor ha ki kam synshar, ban pynïaid ne ki kam niam hapoh ka jingsynshar ki Ahom. Namarkata, lah ban kynthoh ba watla ka kyrdan Rangbah Shnong kam shym la pyndonkam kum ka kyrteng ba thikna ha ki por mynshwa, hynrei ka kyrdan hi ka la don, tangba la khot ne tip hapoh kiwei pat ki kyrteng, bad kumta lah ban ñiew ïa ka kum ka kyrdan kaba ïadei bad ka riti dustur tynrai. Hynrei, hangne ka don ka jingeh bad ka jingbym shai halor kane ka jingkynthoh.
Ka kyrdan Doloi, watla la jied ïa u, hynrei ka dei ka kyrdan kaba hiar pateng, ha kaba tang katto katne ki lah ban ïalam ïa kane ka kam, namar tang ki katto katne ki kur ki lah ban ïakhun ne ïoh ïa ka kyrdan ha ka synshar khadar. Ha ka jingshisha, baroh ki kyrdan synshar ha ka kam sain hima sima ki Khasi, kynthup ïa u Syiem, ki don ruh ïa kane ka jinglong kaba ki ju leh. Ki Raid bad ki Elaka, kiba lang ki pynlong ïa ka Hima, ki don ki kur kiba la buh kyrpang na kiba lah ban jied ïa ki Lyngdoh lane Doloi da ka jingïajied jong ki shynrang kiba la rangbah ne kiba la san. Ka paw ba ka Raid, kaba ha ka ktien Assamese ka mut ki briew ne ki paidbah, ka lah ban long kawei na ki bynta ba nyngkong jong ka rukom synshar tynrai Khasi, ha kaba u Lyngdoh u dei u khlieh, bad ha shibun ki jaka ki kynthei ki la ju don bynta kum ki nongïalam. Kane ka paw na ka jingshisha ba haduh mynta ïa ka khyndew paidbah la tip kum ka “Ri Raid”, bad ruh na ki jingïathuhkhana pateng shaphang ki kynthei kiba la ju long ki nongïalam jong ki Raid. Ka jingïoh bynta ha kine ki kyrdan synshar ka la ju long kaba ïaid pateng ha ki kur kiba khraw ne ki Bakhraw. Kane ka pynmih ïa ka jingeh haba ïa ka kyrdan saiñpyrthei kaba thymmai kum ka kyrdan Rangbah Shnong la ïasoh lang bad ki kyrdan tynrai kum u Lyngdoh lane Doloi.
Ka jingïajied ïa u Rangbah Shnong, uba ki Synteng (kawei na ki kynhun Khasi kaba la tip ruh kum ki Pnar) ki khot Waheh Chnong, ha ka rukom paidbah ka long kaba la pyndonkam bad pdiang ïa baroh ki nongshong shnong ha kine ki thaiñ. Hynrei, ha katto katne ki jaka bad ki shnong, don ki kyndon kiba khang ha kaba ïadei bad kane. Ha ki katto katne ki shnong, tang kiba la kha ha kata ka shnong ki lah ban long Rangbah Shnong. Kumta, bunsien ka ju jia ba u Rangbah Shnong un shong-kurim bad leit sah ha kawei pat ka shnong, hynrei u dang bteng ban bat ïa ka kyrdan kum u Rangbah Shnong. Kane ka lah ban pynmih ïa ki jingeh na ka bynta kiwei pat ki nongshong shnong. Ha katto katne ki shnong kiba don ha sor, kum ha Nongkseh bad Umpling, tang ki katto katne ki kur ki lah ban bat ïa ka kyrdan Rangbah Shnong. Kane ka long ka dak kaba dang sah na ka rukom mynshwa, ha kaba ki kyrdan Lyngdoh, Doloi bad kiwei ki kyrdan synshar la ju jied tang na ki kur kiba la buh kyrpang. Ki kynthei kim shah ban ïashim bynta ha ka Dorbar Shnong, watla ha ka Dorbar Kur, Dorbar Raid bad Dorbar Hima ki kynthei ki la ju don bynta, ha kaba ka rai kaba khatduh ka donkam ïa ka jingmynjur jong ka Syiem-Sad ryngkat bad ki Myntri. Ha ka jingshisha, ki Raid bad Hima ki la ju don ki kynthei kum ki nongïalam ha ki por mynshwa. Nalor kata, ki kynhun bym dei Khasi, kum ki Karbi bad Tiwa, ki la ju bat ruh ïa ki kyrdan Lyngdoh bad Doloi ha ki thaiñ jong ki kiba don hapoh ka jingsynshar jong ka Hima Khasi; kum ka Raid Nongkharai Mikir-Karbi hapoh Hima Mylliem bad ka Elaka Lalung (kawei pat ka kyrteng jong ki Tiwa) Nanglung/ Nanglong ha Block I kaba dang ïakajia, kaba ha ki por mynshwa ka la don hapoh ka Hima Jaiñtiapur. Khatduh eh, ka jingeh kaba khraw tam jong ka kyrdan Rangbah Shnong ka long ka jingbat ïa ka kyrdan ne ka jingsynshar khlem pud. Kane ka lah ban ai ïa ka bor ha kti jong uwei u briew lane kawei ka ïing ka sem. Kane ruh ka wan na ki rukom bad dustur tynrai, ha kaba ka jingïoh bat ïa ka kyrdan ka long lypa na ka bynta ka shijingim baroh, lymda u paidbah u weng noh bad pynhap ïa ka kyrdan ba u bat. Ha ka jingshisha, ki nongïaleh pyrshah kiba la ïalam da u Kiang Nongbah ki la maham ïa u nongïoh pateng (konwar) ïa ka khet jong ka Hima Jaintiapur ba dei ki paidbah kiba jied ïa u Syiem, bad lada donkam, kin jied da uwei pat.
Ka Dorbar Shnong bad ka kyrdan Rangbah Shnong, kumba ki don mynta, ki dang ïaksaid hapdeng ka riti dustur bad ka juk mynta. Kane ka wanrah ïa ka jinglyngkhum jingmut ha kiba bun bynta jong ki paidbah, khamtam ha Shillong, kiba dei ki nongshong shnong bym dei Khasi, ym shah ban ïashim bynta ha ka Dorbar Shnong, bad kumjuh ruh jan shiteng na ka kynhun Khasi hi, kata ki kynthei, kim shah ban ïashim bynta. Ha katto katne ki jaka, tang ki katto katne ki kur ki lah ban bat ïa ka kyrdan, katba ha kiwei pat ki jaka, ki briew kiba dang shu wan sah thymmai kim shah ban ïoh ïa ka kyrdan kum ki Rangbah Shnong. Khnang ban pynbeit ïa kine ki jingeh, donkam ban pynïapher bad wanrah ïa ka jingmut kaba sngewthuh shai hapdeng ki kyrdan ne ki lakam synshar tynrai, kum u Syiem, Doloi, Lyngdoh bad kiwei, ha kaba ka dei ban burom ïa ki kyndon bad riti dustur tynrai. Hynrei, ka Dorbar Shnong, kaba dei ka kynhun kaba mih na ka jingïasoh lang jong ka riti dustur bad ka juk mynta, ka dei ban pynkylla ïa ka rukom treikam jong ka, khnang ba baroh ki nongshong shnong jong kata ka thaiñ, la ki long Khasi ne bym dei Khasi, kynthei ne shynrang, kiba dang shu wan sah thymmai ne kiba la kha bad san ha kata ka jaka, kin ïoh ban ïashim bynta bad ruh ban ïakhun ïa ka kyrdan Rangbah Shnong. Wat ha ki jaka ha kaba ym don satia ki nongshong shnong Khasi, dei ban thaw ïa ka Dorbar Shnong bad jied ïa u Rangbah Shnong na pdeng ki nongshong shnong jong kata ka thaiñ. Kine ki Dorbar Shnong, katkum ka rukom tynrai, kin dang don hapoh ka jingpeit bad jingpynïaid jong ka Hima kaba kata ka shnong ka don hapoh jong ka. Kane ka long kawei na ki lad ban pynbha ïa ka rukom synshar bad ban weng ïa ki jingeh kiba ktah ïa kane ka kynhun kumba ka long mynta. Kane ka dei kawei na ki lad kaba ngi lah ban ïaid ban pynïahap lang ïa ka riti dustur bad ka juk mynta bad ban wanrah ïa ka rukom synshar kaba bha.
(Ki jingmut kiba la pynpaw ha kane ka artikel ki dei ki jingmut jong u nongthoh hi bad kim pynpaw ne mihkhmat satia ïa ka jinglong dkhot lane ka jingïadei jong u bad kano kano ka seng, kynhun ne kino kino ki kynhun treikam.)