R. Eugene Lamare
Ka Ri India jong ngi ka dei ka Ri kaba ha khlieh tam eh ha ka pyrthei kaba pynmih ïa ki plastik jaboh. Ki jaboh plastic kiba pynmih man la u snem ki poi haduh kumba 9.3 million tonnes (India ka noh synñiang kumba 20% haba kheiñlang kyllum ha baroh kawei ka pyrthei). Na kane ka jingkheiñ ïa ka jingbun, tang kumba 5.8 million tonnes ki plastik kiba lah ban pynkylla da kaba saiñdur biang ïa ki da kaba thang ha ki pajwa ba lah syang kyrpang (Incinerator), bad kumba 3.5 million tonnes, kiba ym lah ban pynkylla biang bad lah shu bret pathar ha sawdong sawkun ka Mei-Mariang (Plastic for Change, 2024). Nalor kine, kumba 43% ki dei ki plastik ba pyndonkam tang shisien (Single Use plastic).
Ha u snem 2025, ka jingïashim bynta jong ka International Coastal Cleanup ha ka jingpynkhuid shisien shi snem ia ki rud duriaw, ki ioh tam haduh 1.3 million tylli ki bitor plastik tang ha ka shi sngi (Pearce, 2026). Kine ki jingkheiñ ki kdew shisha ba ka jingpynmih ïa ki plastik ha India bad baroh satlak ka pyrthei ka lah dang kiew shuh shuh kat dang mih ki sngi ki snem.
Namarkata, haba pyrkhat ïa ki mat kiba ïadei bad ka jingpynsngewthuh paidbah shaphang ka khuid ka suba ha sawdong sawkun, bad halor ka mat jong ka jingpynjulor jong ki plastik ïa ka Mei-Mariang ha baroh ki nongshong shnong lane ha ki riew shimet, lah dei ban buh hakhmat da kine ki 5 tylli ki P’s harum, kiba long kum ki maw nongrim kiban ïalam lynti ïa ngi ban pynneh pynsah bad pynbha ïa ka Mei-Mariang bad ki jingim kiba don haka.
Ki 5 tylli ki P’s ki long kumne harum :
P1.Pyntip : Ka jingsngewthuh ka sdang lada ngi long kiba lah ïoh ka jingshah hikai bad ka jingtip kaba bha, bad ngi long ruh kiba pdiang ïa ki. Ka jingshim bynta ka sdang da kaba ngi sngewthuh shaphang ka jingktah kaba sniew jong ki plastik ïa kiei kiei baroh kiba don hapoh ka Mei-Ramew naduh ka khyndew, ka um, ka lyer, ki dieng, ki siej, ki sim ki doh bad ki mrad ki mreng kiba bun jait kiba don haka bad kumjuh ruh ha ngi ki briew. Lada ngi tip ïa ki jingsniew kiba mih na ka, bad kaei kaba jia haba ngi pyndonkam ïa ki plastic tang-shisien (single use plastic) bad kaei kaba jia haba ngi bret pathar pat ïa ki, te khlem pep ngin hap pyrkhat bad puson arsien.
Kawei naki jingpyntip kaba donkam eh haba ïadei bad ki plastik, ka dei, kino kino ki jait plastic ba ngi ïa pyndonkam ha man la ka sngi, ki nym pyut lane lut lano lano ruh haba tep ïa ki, bad lada ngi thang ïa ki, ki pynmih ïaki tdem ba pynsniew ïa ka haw haw.
P2. Pyrshang: – Shisien ba ngi lah ïoh ka jingtip kumno ki plastik ki pynthut, pynjaboh, pynmong, bad pynsniew ïa ka Mei-Mariang, kynthup lang ïa baroh ki jait jingim ba don haka. Nynkong ngi hap pyrshang ban pynduna pyndonkam ïa ki. Ynda kumta, kan sa wan ha ngi ka jingpyrshang ban sngewthuh, ïohi jngai bad sngewlem naka bynta ka Mei-Mariang.Shishien ba kane ka don haka jingmut jingpyrkhat ka jong ngi, to ai ba ngin ïa pyrshang shimet bad ïaid ki lynti kiba dei na ka por sha ka por ban sumar ïa ka Mei-Mariang.
Kawei na ki jingpyrshang shimet kaba bha tam eh ka long lada ngi lah ban wan rah lane buh/thep ïa ki pla ïew haki pla leit trei lane leit bylla – bunsien ngin ïoh ban thep ïa ki mar jingthied ba ngi thied hakano kano ka por. Kane ka long kawei na ki jingpyrshang kaba bha tam eh, ban ïada bad pynduna ïa ka jingpynmih bad pynbun ïa ki niut plastic ba pyndonkam tang shishien.
P3.Pynkynmaw : – Ka jingsdang ban pyrshang ban pynkylla lane wanrah ïa ka jinglong ba thymmai kiba bha ha ka imlang sahlang, bun sien ngi kum klet noh ïa ka tang shipor, namar ngi kum ïaid lane mlien biang ha ki jingleh kiba rim. Ha kajuh ka nongrim, haba ïadei bad ka jingpyrshang ban wanrah ïaka jingbha haka liang kaba ïadei bad ka jingpyndonkam kulmar lane khlem da antad ïa ki plastik. Ngi donkam bha ban ïai pynkynmaw ïa lade na ka por sha ka por ba wat lada ki plastik ki long shisha ki jingdonkam haba bun jait ne ki liang, hynrei lada ngim lah ban pyndonkam ïa ki da kaba antad lane pyrkhat arsien, kan sa don ka jingktah jur ïa ka Mei-Mariang bad ka imlang sahlang katba dang ïaid ki por ki sngi. Taka daw, ngi hap pynkynmaw ïalade na ka por sha ka por ba ngi hap wanrah ki jingkylla da kaba sdang nalade shwa.
Ka long kaei kaei kaba bha ïa ngi shimet, ha ïing lane ïa ka Shnong ne ka dong, lada ngi don ki dak pynkynmaw shaphang ka khuid ka suba, kum ki Jingmaham, Ki jingthoh ha kynroh, Ka jingpynsngewthuh ïa kiwei haba phi ïohi ki leh kaei kaei ka bym dei, ki aiñ jong ka Shnong lane ka dong kiba ïadei bad ka khuid ka suba. Kane kan pynkynmaw ïa ka jingpyrshang shimet, lada shimet lane iing lane ha Shnong bad ha dong.
P4. Pynmlien: – ïa kaei kaei kaba ïadei bad ka jingpyrshang kaba bha ka jong ngi, naduh kiba rit haduh kiba heh, ka shong ha ka jingpynmlien ka jong ngi naka por sha ka por, khnang ba kan long ka jingmlien kaba neh bad kaba bha ha baroh ki liang. Te ha kajuh ka nong-rim, ka jingpynmlien ha man la ka por ban ïaid pynduna ïaka jingpyndonkam ïa ka plastik kan long ka bor bad ka jingmlien kaba seisoh bad kaba jop.
Ka jingpynmlien ban rah ïa ka um bitor na ïing, ka dei kawei na ki jingpynmlien kaba bha tam eh. Namar ngim donkam ban thied shuh, bad da kane ka jingpynmlien ka jong ngi, katno ngi ïada ïa ka Mei-Mariang na ka jingbun jong ki bitor plastik kiba sa bret bad ym pyndonkam shuh.
P5.Pynsaphriang:- Shisien ba ngi lah sngewthuh ba dei shisha ba ka jingpyndonkam ïa ki plastik ka wanrah shibun ki jingpynsniew lane pynjot ïa ka Mei-Mariang, ka long kaei kaei kaba bha ba ngin pynsaphriang ïa kane ka khubor bad wanrah jingtip sha kiwei pat, lane sha ki nong shong shnong kiba bapher bapher, khnang ba ka sawdong sawkun kan long kaba ïa tylli halor kane ka phang bad kumjuh ruh ka khuid bad ka suba kan neh bad ka jingitynad ki khlaw ki btap, ki lum ki wah, bad kiei kiei baroh kiba don hakane ka sawdong sawkun ka jong ngi kan ïai kyrsoi na kawei ka samoi sha kawei pat.
Ka jingpynsaphriang ïa kiei kiei kiba ïadei bad kane ka mat, kum kane ka jingthoh lyngknop lane ki program jingpyntip paidbah (awareness) kiba ïa dei shaphang ki jingpynjot ki plastik ïa ka Mei-Mariang, ki long kita ki lad bad ki lynti kiba ngi lah ban pynsaphriang ïa ka khubor sha ki paidbah
“To ai ba ngin long kiba burom, bad sumar, bad ïada ïa ka Mei Mariang;
Ha ka Jingsngewthuh, ka bor bad ka buit,
kan wan bad sdang na nalade shwa”