Katto Katne Ki Mat Kiba Kongsan Kiba Ktah ïa Ka Mariang

H. S. Kharpran, Mawlynrei Kine harum ki long katto katne ki mat kiba kongsan bad kiba ju ïa kren barabor ha kaba ïadei bad ka mariang. Ki don shibun ki mat kiba ktah ïa ka...

H. S. Kharpran, Mawlynrei

Kine harum ki long katto katne ki mat kiba kongsan bad kiba ju ïa kren barabor ha kaba ïadei bad ka mariang. Ki don shibun ki mat kiba ktah ïa ka mariang, hynrei hangne yn batai lyngkot ïa ki mat kiba kham paw. La pyndonkam ruh ïa katto katne ki kyntien Phareng, bad la pynrung ïa ki jingthoh na ka Baibl kum ki jingpyrkhat jong u nongthoh. Kyrmen ba kane ka jingbatai kan ïarap ïa ki nongpule bad ïa ki briew kiba ieit ïa ka mariang.

1.Pollution (Ka jingjaboh jong ka mariang): Air Pollution, Water Pollution bad Noise Pollution

2.Acid Rain (Umslap Acid)

3.Ozone Depletion (Ka jingstang jong ka syrtap Ozone)

4.Global Warming (Ka jingkiew ka jingshit jong ka pyrthei)

5.Climate Change (Ka jingkylla ka suinbneng)

 

1.POLLUTION (KA JINGJABOH JONG KA MARIANG)

Ka kyntien pollution ka thew ïa ka jingjaboh ne ka jingbymkhuid jong ka ma-riang, kum ka lyer, ka um bad ka khyndew, na ki jingpynjaboh kiba mih na ki kam jong u briew bad na kiwei ruh ki daw. Ka jingpynjaboh ïa ka mariang ka dei kawei na ki jingeh kiba khraw ha ka pyrthei, bad ka ktah ïa ki jingthaw kiba im bad ïa ka biosphere.

Ka tdem bad ki lyer bih ki pynjaboh ïa ka lyer; ka um jakhlia, ki dawai bad ka umphniang ki pynjaboh ïa ki wah, ki pung bad ki duriaw. Haba ka umphñiang ka tuid na ki tanker ne na kiwei ki jaka sha duriaw, ka lah ban pynmynsaw ïa ki dohkha, ki sim bad kiwei ki jingthaw kiba im ha um.

Ka jingnangbun jong ki briew, ka jingroi jong ki karkhana, ka jingpom khlaw bad ka jingnangbun jong ki kali ki pynjur ïa ka jingjaboh. Ki jakhlia na ki karkhana ki lah ban rung sha ki wah bad ki duriaw. Ka tdem na ki kali ka pynjaboh ïa ka lyer, katba ka jingsawa jong ki engine ka pynjur ïa ka noise pollution. Ha ka rep ka riang ruh, ka jingpyndonkam palat ïa ki dawai pynïap khñiang bad ki dawai sboh ka lah ban pynjaboh ïa ka khyndew bad ka um.

Ki don bun jait ki jingpynjaboh, hynrei hangne ngin ïa kren shaphang lai tylli: (a) ka jingpynjaboh ïa ka lyer, (b) ka jingpynjaboh ïa ka um, bad (c) ka jingwit na ka jingsawa.

(a) KA JINGPYNJABOH ÏA KA LYER (AIR POLLUTION)

Ka lyer ka long kaba donkam ïa ka jingim jong u briew, ki mrad bad ki jingthung. Ka lyer kaba jaboh ka lah ban ktah ïa ka koit ka khiah, khamtam ïa ki tor bad ka rukom ring mynsiem. Ka jingthang ïa ki fossil fuels, kum u dewïong, ka petrol, ka diesel bad ka natural gas, ka long kawei na ki daw jong ka jingpynjaboh ïa ka lyer. Ki karkhana, ki jaka pynmih bording bad ki kali ki lah ban pynmih ïa ka sulphur dioxide, ki nitrogen oxides, ka carbon monoxide bad kiwei kiwei ki jingpynjaboh.

Ki greenhouse gases, khamtam ka carbon dioxide, ki ïarap ban bat ïa ka jingshit ha ka atmosphere. Haba ka jingdon jong kine ki gas ka nangkiew palat, ka jingshit jong ka pyrthei ruh ka nangkiew. Kane ka lah ban pynlong ïa ka jingum jong u thah ha ki thaiñ khriat bad ïa ka jingkiew jong ka kyrdan um duriaw, kaba pynjur ïa ka jingma jong ka jingshlei um ha ki rud duriaw.

Ha ka Baibl, u nongthoh u kdew ïa ka kitab Isaiah 24:5-6 kum ka jingpyrkhat shaphang ka jingjulor jong ka khyndew. Kane ka dei ka jingkdew ha ka jingngeit, ym ka jingpynshisha da ka jingwad bniah saïan.

(b) KA JINGPYNJABOH ÏA KA UM (WATER POLLUTION)

Ka water pollution ka dei ka jingkylla jong ka jinglong physical, chemical ne biological jong ka um, kaba lah ban pynlong ïa ka um kaba ma ïa u briew bad ïa ki jingthaw kiba im ha um. Kumba 71% jong ka sla jong ka pyrthei la tap da ka um. Ka um ka long kaba donkam tam ïa ka jingim.

Ka um jakhlia na ki ïing bad ki karkhana, kaba ju khot sewage bad industrial wastewater, ka lah ban pynjaboh ïa ki wah, ki pung bad ki duriaw. Ki mar bih kum ka mercury bad ka lead ki lah ban rung ha ki jingthaw kiba im ha um bad nanglang ha ka jingbam jong ki dohkha. Haba ki briew ki bam ïa ki dohkha kiba don kum kine ki mar bih, ka lah ban ktah ïa ka koit ka khiah, kynthup ïa ka jabieng bad kiwei ki bynta jong ka met.

Haba ka um ka jaboh bad ka kylla ktieh, ka jingshai jong ka sngi kam lah ban ksam bha sha ki jingthung kiba don hapoh um. Kane ka lah ban pynduna ïa ka photosynthesis, kaba donkam ïa ka jingim jong ki jingthung. Ka umphñiang kaba tuid ha duriaw ka lah ruh ban pynmynsaw ïa ki sim, ki dohkha bad kiwei ki jingthaw ha um.

Ki dawai sboh (fertilisers) bad ki dawai pynïap khñiang (insecticides) kiba tuid sha ki wah ki lah ban pynjur ïa ka jingjaboh. Namar kata, ka long kaba donkam ïa ki nongshong shnong bad ki bor ba dei peit ban ïatreilang ban sumar ïa ki tyllong um bad ban pynduna ïa ka jingpynjaboh.

(c) KA JINGWIT NA KA JINGSAWA (NOISE POLLUTION)

Ka jingsawa kaba jur ka lah ban long ka jingma ïa ka koit ka khiah. Ki kali, khamtam ki truck, ki mashin jong ki karkhana bad ki tiar pynsawa ki lah ban pynmih ïa ka jingsawa kaba palat. Haba kane ka jingsawa ka pynwit ïa ka jingim bad ka koit ka khiah, la khot ïa ka noise pollution.

Ïa ka jingsawa la thew da ki decibel (dB), ha ka logarithmic scale. Ka jingma ïa ka bor sngew ka shong ha ka jingjam jong ka jingsawa bad ha ka por ba u briew u shah ïa ka. Ka jingsawa kaba jam bad kaba neh slem ka lah ban pynsniew ïa ka bor sngew bad ha ki khep kiba jur ka lah ban pynlong ïa ka jingkyllut.

Ka jingsawa kaba jur ka lah ruh ban pynthut ïa ka jing-iohthiah, pynmih ïa ka jingsngewkhia bad ktah ïa ka koit ka khiah. Ban pynduna ïa ka noise pollution, donkam ban sumar bha ïa ki kali bad ki mashin, ban pynduna ïa ka jingsawa ha ki jaka paidbah bad ban pynsngewthuh ïa ki briew ïa ka jingma jong ka jingsawa kaba palat.

  1. ACID RAIN (UMSLAP ACID)

Ka acid rain ka dei ka jinghap jong ka umslap ne kiwei ki jait jinghap um na suinbneng kiba don ïa ka acid kaba kham bun ban ïa ka umslap ba ju long. Ki daw ba kongsan ki long ka sulphur dioxide bad ki nitrogen oxides kiba mih na ka jingthang ïa ki fossil fuels ha ki karkhana, ki jaka pynmih bording bad ki kali. Kine ki gas ki ïakhleh bad kiwei ki mar ha ka atmosphere bad ki thaw ïa ka sulphuric acid bad ka nitric acid, kiba lah ban hap ryngkat bad u slap. Ki lum mihding ruh ki lah ban pynmih sulphur dioxide.

Ka acid rain ka lah ban pynsniew ïa ki khyndew, ki wah bad ki pung, bad ka lah ban ktah ïa ki dohkha, ki jingthung bad ki khlaw. Ka lah ruh ban pynjulor ïa ki ïing bad ki jingtei, khamtam kiba shna da ki maw kiba suk ban shah ktah ha ka acid. Ka jingpynduna ïa ka sulphur dioxide bad ki nitrogen oxides ka long ka lad kaba kongsan ban pynduna ïa ka acid rain.

U nongthoh u kdew ruh ïa ka Kitab Jingpynpaw 8:9, kaba kren shaphang ka jingjulor ha duriaw. Ïa kane la pynneh kum ka jingkdew na ka Baibl bad ym kum ka jingbatai saïan jong ka acid rain.

  1. KA JINGSTANG JONG KA SYRTAP OZONE (OZONE DEPLETION)

Ka ozone ka dei ka molecule kaba don lai tylli ki atom oxygen (O?). Ha ka stra-tosphere, ka ozone ka ïarap ban ïada ïa ki jingthaw kiba im ha pyrthei da kaba kjit ïa ka bynta kaba bun jong ki ultraviolet radiation kiba ma na ka sngi. Ka bynta jong ka stratosphere kaba don ozone bun la ju khot ka ozone layer.

Ka jingstang jong ka syrtap ozone ka jia haba ki chemical ba la pynmih da u briew, khamtam ki chlorofluorocarbons (CFCs) bad kiwei ki ozone-depleting substances, ki pynjulor ïa ki molecule ozone. Kine ki chemical la ju pyndonkam ha ki refrigerator, air conditioner, aerosol bad ki foam. Ka jingstang jong ka ozone layer ka la paw bha ha Antarctica.

Haba ka ozone layer ka stang, ka ultraviolet radiation kaba kham bun ka lah ban poi sha ka sla pyrthei. Kane ka pynkiew ïa ka jingma jong ka skin cancer bad ki jingpang khmat, bad ka lah ban ktah ruh ïa ki jingthung bad ki jingthaw ha um. Ka jingpynduna bad jingbujli ïa ki ozone-depleting substances ka long kaba kongsan ban ïada ïa kane ka syrtap.

4.KA JINGKIEW KA JINGSHIT JONG KA PYRTHEI (GLOBAL WARMING)

Ka global warming ka thew ïa ka jingkiew slem slem jong ka jingshit kaba pdeng ha ka pyrthei. Ki jingthew jong ka jingshit bad ki jingwad bniah ki pyni ba ka pyrthei ka la nangkhluit, khamtam na ka daw jong ka jingnangbun jong ki greenhouse gases kiba mih na ki kam jong u briew.

Ki dieng ki shim ïa ka carbon dioxide ha ka photosynthesis bad ki pynmih oxygen. Ka jingpom khlaw bad ka jingthang ïa ki fossil fuels ki pynjur ïa ka jingdon carbon dioxide ha ka atmosphere. Ka methane bad kiwei ki greenhouse gases ruh ki don bynta ha ka jingkiew jong ka jingshit. Ka global warming ka lah ban ktah ïa ka um, ka rep ka riang, ka koit ka khiah bad ka jingim jong ki briew.

U nongthoh u pynïadei ruh ïa ka jingshit kaba jur bad ka jingthoh ha ka Kitab Jingpynpaw 16:9. Kane ka jingkdew ka pynpaw ïa ka jingpyrkhat ha ka jingngeit jong u nongthoh; kam dei ka jingpynshisha saïan shaphang ka global warming.

  1. KA JINGKYLLA KA SUIñBNENG (CLIMATE CHANGE)

Ka climate change ka dei ka jingkylla kaba neh slem ha ka jingshit, ka jinghap slap, ki lyer bad kiwei ki rukom long jong ka suinbneng. Kane ka mat ka la nangpaw ha ka jingïakren paidbah bad ha ka saïan ha ki snem kiba la leit. Ka global warming ka dei kawei na ki bynta ba kongsan jong ka climate change, hynrei ka climate change ka kynthup ruh ïa ki jingkylla ha ka jinghap slap, ki jingrang tyrkhong, ki jingshlei um bad ki jingjia jong ka mariang kiba jur.

Ki greenhouse gases kiba mih na ka jingthang ïa ki fossil fuels, ka jingpom khlaw bad kiwei ki kam jong u briew ki pynkylla ïa ka radiation balance jong ka pyrthei. Kane ka pynlong ïa ka pyrthei ban nangkhluit bad ka lah ban wanrah ïa ki jingkylla kiba ktah ïa ka jingim ha ki snem ban wan. Ka jingïatreilang ban sumar ïa ki khlaw, ïa ka um, ban pynduna ïa ka jingpynjaboh bad ban pyndonkam hok ïa ki marpoh khyndew ka long kaba donkam na ka bynta ka lawei.

JINGKDEW ÏA KI JINGPYNKYLLA

Kane ka jingpynbeit ka pynneh ïa ki san bynta bad ïa ki jingkdew na ka Baibl jong u nongthoh. La pynbeit ïa ka spelling, ka grammar, ka jingïaid jong ki senten bad katto katne ki jingbatai saïan kiba don jingbakla ne kiba la rim. Ki jingkdew na ka Baibl la ai ha ka dur jong ka jingpyrkhat ha ka jingngeit, ym kum ki sakhi saïan. Ki jingkdew ïa ki dkhot Baibl bad ki jingkheiñ/statistics na ka jingthoh tynrai ki dang donkam ban pynshisha da ka tyllong kaba biang shuwa ban pynmih paidbah.