Da I Bah S.S. Sumer
(Ba bteng)
“Ki samla ki dei ban sei lut ki sap ki phong, kim dei ban lehraiñ ban trei ïa kano kano ka kam, bad kiba ïohlad ban pule ki dei ban pule bha bad ban ïakhun lut ki eksamin ïoh kam ïohjam, khamtam leilei ïa ki eksamin kum ka IAS, IPS, IFS bad kiwei kiwei de. Na ki samla yn hap pynmih ki nongïalam, ki nongtrei bad nongtei ïa ka mynta bad ka lawei. Ka jingkitkhlieh jong ki samla naka bynta ka roi ka san, bad ha manla ki bynta ka long kaba khraw haduh katta katta.
Pynshlur ïa ki samla pule baroh ban shim ïa ka subjek Jingkheiñ bad ka Saïan bad haki skills bapher bapher.
“Ka rai jong ka MBOSE ba ym da donkam eh ban pass ïa ki subjek jingkheiñ bad saïan ka long kaba ma na ka bynta ka jingim ki khynnah samla hadien habud bad na ka bynta ka lawei ka jaitbynriew. Ka daw ka long ba ha kino kino ki kynja eksamin ïohkam ïohjam ki jingkylli ha ka jingkheiñ bad ka saïan ki don beit. Lada ki samla bala pass matrik kim don jingtip khyndiat ruh shaphang ka jingkheiñ bad ka saïan kin sa duhnong shikatdei bad ha ka jingïohkam iohjam ha ka jingim ka jong ki. Kaba ar, lada ka jaidbynriew kaba pynkha bun ki samla pass matrik ba khlem shim ïa ka subjek jingkheiñ bad saïan ka buh ïalade ha ka jingduna namar ïoh poi ka por ba yn ym don briew ki ban pule ïa ki laiñ saïan bapher bapher bad ha kata ka por ïoh ngim ym don briew ban pule doctor ne ban pyndap nong hikai saïan bad ha kiwei kiwei de ki kam.
“Ki nonghikai skul, Ki dorbar shnong, ki seng samla lane club, ki seng kynthei bad ki ïing ki sem ki dei ban pynshlur bad ai mynsiem ïa baroh ki khynnah pule ha ka por skul ban shim jingkhein bad saïan bad ban leh bha; bad ban ai jinghikai ha ka por shuti tlang ïa kine ki subjek artylli ïa ki khynnah rit kamat long tang arkynta shi sngi. Da kane lynti ki samla rit kin ïoh jinghikai bad kin nang shlur shuh shuh bad sngewtynnat ïa ka jingkheiñ bad ka saïan.
“Pynshlur ïa ki samla ban pyntbit shuh shuh ruh ha kiwei de ha ki laiñ jingpule kat kum ka jingïahap ka juk ba mynta (Present Generation), lane ha ki jingpule kum ki vocational skills, kat kum ka jingdonsap jongki hi (Unique Talent), bad kiwei de ki jinghikai pyntbit ha la ki jong ki laiñ pule.
Kiwei Kiwei de ki Mat :
¢Kawei de ka daw kaba la pyntlot bad pynkulmar ha ka jaitbynriew ka dei ka jingpoi kha khynnah palat. Kane ka jingpoi kha khynnah ka la ktah bha ïa ki ïing ki sem, ki shnong ki thaw bad ïaka jaitbynriew hi baroh kawei. Ka jingktah ka long ïa ki nongpoi kha kynthei bad shynrang bad khamtam leilei ia ki khun. Lada kwah ban wanrah ia ka jingbha ha ka jaitbynriew nangne shakhmat hap ban pyntip, pynshai, pynsngewthuh para samla ïa ki jingma bad jingeh haba poi kha khynnah bad khamtam ka jingkhtah jur ïa ka jingheh jingsan jong ki khun. Kane ka dei ban long kawei na ki prokram bad kaba ngim lah ban shu leh klet namar ba ka la ktah palat ïaki ïing ki sem jongngi.
¢Ka jaitbynriew kaba koit kaba khlaiñ ka dei ruh ka jaitbynriew kaba sumar sukher bha dalade ïalade.
¢Ha kine ki khyndiat snem ba la leit, ka jingiap shiteng por jong ki samla shynrang ka long kaba jur haduh katta katta. Kane ka long ka jingduh ei kaba khraw ïa ki ïing ki sem bad ïaka jaitbynriew hi baroh kawei. Kane ruh kadei sa kawei na ki mat kaba ngi hap ban ïatrei shitom ban weng. Donkam ban thaw ki lynti ki lad ban ïada na ka jingïap kloi ki samla shynrang. Ban ïada bad pynbha ngi donkam bun ki para samla ki ban long ki nongtrei ban ai mynsiem bad ai jingmut ïa kiwei pat ki para samla. Lada duna rangbah ha ka jaitbynriew kamut ka jaitbynriew ruh kan sa duna lang. Kajuh ruh ki para samla ki dei ban kren bad hikai ïa ki para samla ban kiar na ka jingsniew na ka jingdih biri, sikret bad ki kynja duma ba song ha ki plastik bapher bapher bad kino kino ki kynja jingdih kiban shim noh shiteng por ïa ka jingim.
Ki Kyntien Pynwai
Tang ban shu ieid kam biang shuh, ngi donkam ban:-
- a) Kitkhlieh bad kitkhia.
- b) Trei minot bad trei shitom khlem lehraiñ ïa kano kano ka jait kam.
- c) Nang pynshlur ïa baroh kiba trei ki jait kam bapher bapher.
- d) Kamai da ka lynti kaba hok bad kaba khuid.
- e) Synshar khadar da ka hok bad daka jingkitkhlieh na ka bynta ki ïing ki sem khamtam lei lei kito kiba don ha ki jingeh bad jingshitom.
- f) Ri bad sumar ïa ka long kur long jait.
- g) Ri bad sumar ïa ki khyndew ki shyïap.
- h) Ngi donkam kawei ka pateng ka ban lam lynti ïa ka jingkylla kaba bha dalade ïalade.
Ngi dei ruh ban shai kdar ba lada ngi kwah shisha ban wanrah ïa ki jingkylla kiba bha ngi hap ban sdang nala ki ïing ki sem bad naki shnong ki thaw. Ngi hap ban ïaryntih kawei ka sur bad ngi dei ban bei hi dalade ïaki jinglut jingsep ruh na ka pla la jong. Ngi dei ban jaw syep jaw syar bad hateng hateng ruh ban duh sngi duh ïa, lut pisa ruh hateng hateng ban jop ïa ka thong. Kaba ngi dei ban kiar ka long ban nym pynbha ïa ka jaitbynriew da ka pisa ba shu khrong na kiwei ne da ka pisa ba kamai da ka thok ka shukor. Ka jinglut jingsep ban tei bad pynbha ïa ka jaitbynriew ka dei ban long da ka umsyep la jong bad na ka kamai kaba khuid kaba suba. Hangta yn sa ïeng rasong biang ka jaitbynriew. Kiew shaphrang, jam shakhmat bad ka pyrthei hynrei ha kajuh ka por ryngkat ryngkat bad ki matti babha ki longshwa manshwa.
Kum ka kyntien sneng bad ka kyntien kraw, ma ngi kum ka jaitbynriew ngi dei ban shai kdar ba ngim dei ban kwah than tang ïa ka suk. Haba ngi kwah than tang ïa ka suk ngin sa shu hun tang da ka pisa ne ka spah ïoh ei kaba khlem da jaw ka umsyep. Kane ka kynja spah ne ka pisa kaba shu ïohei kan pynjot ym tang ïa ka jingim jong ki shimet hynrei kan ktah lang ruh ïa baroh bad kan pynjot pynpra bad pynkylla mraw ïa ka jaitbynriew hi baroh kawei.
La shim ïaka jingkdew (reference) katto katne naka Kot Lyngkdop jong i (Late) Professor A.K. Nongkynrih.
