Nangne shakhmat dalade ïalade na ka bynta ka mynta bad ka lawei

Da I Bah S.S. Sumer Ki Kyntien sdang:- Ine i jingthoh lyngkot i long tang ban pashat jimgmut bad pyni ïa ki lynti nangne shakhmat ïa kaba biang to ïabat bad ïa ka bym biang...

Da I Bah S.S. Sumer

Ki Kyntien sdang:-

Ine i jingthoh lyngkot i long tang ban pashat jimgmut bad pyni ïa ki lynti nangne shakhmat ïa kaba biang to ïabat bad ïa ka bym biang to bret noh. Ka mynta bad ka Lawei ka shong ha ngi kiba im ha kane ka juk kaba mynta. Dei na kata ka daw ba ngi donkam barabor ïa kawei ka pateng kaban long ka nonglam lynti, ka nong pyni nuksa bad ka nongjam shakhmat ban wanrah ïa ka jingsdang jong ki jingkylla ki ban nang pynbha ïa ki pateng ba mynta Ka Bri U Hynñiewtrep.

Kumba ong ki Tymmen barim, “Naei phi ïoh ïa ka Lawei? Ka mynta ka thaw ïa ka Lawei; Ka mynta ka pynlong ïa ka Lawei; phi ïoh ïa ka Lawei na ki kam ba ngi thaw bad ngi leh ha ka mynta; ka Lawei ka wan na ka mynta”.

Ban wanrah ïa ka Lawei kaba bha, ka mynta ka donkam ban wanrah ïa ka jingkylla kaba bha, kaba skhem, kaba janai bad kaba lah shisha ban tei, ban kyntiew bad ban jam shaphrang donkam ïa kine ki jingkylla ha ka pyrkhat pyrdaiñ? bad ban pyntreikam ha ka jingim bad jinglong jongngi. Kaba mut NANGNE SHAKHMAT: DALADE ÏALADE NA KA BYNTA KA MYNTA BAD KA LAWEI, DEI KA BYNTA BAD KA KAMRAM JONGNGI BAROH I WEI -PA- IWEI.

Ban wanrah ïa kane ka jingpynbha donkam saw tylli ki ‘P’ kum ki dak ban kdew lynti shakhmat. Kaba mut ban PYNTIP, PYNSHAI, PYNSNGEWTHUH bad PYNTREIKAM hapdeng jong ngi, ha ka jingim jongngi, ha ki ïing ki sem jong ngi, bad ha ki shnong ki thaw jongngi.

Nuksa na ka Jaidbynriew ka Ri Japan:

Hadien ka thma bah kaba ar (2nd World War), ka Ri Japan kala kylla long ka ri kaba im ha ka jingjot jingpra bad jingshitom. Hynrei kine ki jingeh bad ki jingshi-tom ki pynkha pynban ka pateng kaba don ka thong ban pynkhie im biang ïa ka nam bad ka burom ka Ri Japan. Kane ka pateng ka la buh ka thong dalade ïalade, kaba mut ka jingpyni biang ba ki Nong Japan ki don ka sap ka phong bad ki lah ban tei bad kyntiew dalade ïalade. Kane ka thong ka la long ka thong jong baroh bad ka la pynkylla ïa ka Ri baroh kawei.

Dei na kane ka daw, ka Ri Japan kam ju donkam than ïa kiwei ban trei ban ktah ïa ki kam ki jam ki jongki namar ki trei ki ktah dalade ïalade. Ym dei tang katta kila suh thied ha ka jinglong jingim jongki kum: ka jaitbynriew kum ki baleh khuid tam ha ka pyrthei, kum ka jaitbynriew bym ju shong shuti, ka jaitbynriew ba trei minot bad trei shitom; bad ka jaitbynriew kaba bat bad pynneh ïa ki matti babha ki long-shwa manshwa bad ha kajuh ka por ka shim ïa ki babha tam jong ka juk stad.

Ki longshwa manshwa jongngi ruh ki long ki ba trei shitom, trei hok bad trei minot. Mangi ruh ha kane ka juk ba mynta ngi hap ban ïashim nuksa na kato ka pateng ha Ri Japan kaba la kloi ban pyni bad lam lynti da ka jingim bad jingtrei jong ki, bad kumjuh ruh na ki nuksa babha ki longshwa manshwa. Ngan shu buh ïa kane ka jingmut ha kane ka rukom, ngi la ïohi ïa ka mynnor, ngi peit ïa ka mynta ban tei ïa ka Lawei.

Ki Jingkylla Bakongsan Nangne Shakhmat :

i.Ban sei bad tei ki pateng kiba ieid bad burom ïala ka jong ka jaitbynriew bad ïa Ka Bri U pynheh pynsan, pynnang pynstad, bad kyntiew. Ba ki ïing ki sem kin kitkhlieh ban kiew shaphrang ïa la ki khun ki ksiew ryngkat ryngkat bad ki jinghikai ban ieid bad burom ia la ka jong ka jaitbynriew bad ïa ki jinghikai bad ki matti babha ba ngi la ïoh pateng-la-pateng na ki longshwa manshwa ki jong ngi.

ii.Ban sei bad tei ïa ki nongïalam ha ki bynta bad ki kyrdan bapher bapher bad khamtam lei lei ha synshar khadar, bad ki ban long kiba bha, kiba bat ïa ka hok bad kiba ïeng skhem ban shim ïa ki rai na ka bynta ka jingbha ka jaitbynriew.

iii.Ban jam shaphrang da ka jingminot, jingtreibha bad jingtrei hok.

iv.Ban hap pynrung bad pynshlur ïa ka mynsiem ban ym lehrain ban ïatrei hi dalade baroh ki jait kam khlem don kano kano jingsngew lehrain bad ban shim ka jingkitkhlieh ïa ka kam ba trei.

v.Ban ri kyndong ïa la ka burom ka akor, ban don ka mynsiem ban ïarap bad noh synñïang sha ka imlang bad bhalang.

vi.Ban don ka jingkitkhïa bad kitkhlieh ïaka longkur longkha kynthei bad shynrang khamtam leilei ki khun samla kynthei namar dei maki ki nongpun ki nongkha bad ki nongai ïa ka jait ka kynja ïa ka jaitbynriew pateng-la-pateng. Dei lyngba ka jait ka kynja na ka kmie ba ngi ïoh ban kheiñ bad kam ïalade

kum ki Khasi. Na kata ka daw ki kynthei ki bat ïa u shabi jong ka riti ka dustur bad ka lawei ka jaitbynriew. Ki shynrang kum ki nongri nongda ki don la ka jong ka bynta, hynrei haba ïadei bad ka kur ka jait ka jingkitkhlieh ka khia ha ki kynthei.

vii. Ban ym klet, ban bat bad bud, pynbha, pynkiew bad pynsan ïa ki matti babha ki longshwa manshwa. Ba ka jingnang ban kren phareng ne thoh phareng kam mut pat ban klet noh ïa la ka jong ka ktien. Ki jaitbynriew kiba la kiew shaphrang kum ki Nong Japan ne ki German ne ki Korean ne ki China, ki kiew shaphrang ryngkat ryng-kat bad la ka ktien la jong.

viii. Ban pynneh pynsah, pynbha bad pynkiew, bad pynjanai ïa ka synshar khadar ki dorbar shnong kiba long ka thymmei bad ka nongri nongda bad ka nonglum nonglang na ka bynta ka imlang-sahlang bad ka bhalang.

  1. Ban ym shah ba ka spah kan synshar ïa ka imlang ka sahlang ka jongngi. Hynrei ka trei hok ka kamai hok kin ïai long ki nongrim bad ki budlum ki jong ngi. Ka jaitbynriew buaid spah kan ym shan slem bad kan kylla mraw hi da ki kam lajong. Hei! Ho! Sumar na ka buaid spah bad na kito kiba pyndonkam daka spah ban thied ïa ka longrynïeng manrynïeng jong phi.

Pynshlur bad Pynmih Bam hi Dalade :

¢Dei ban ai burom, ai mynsiem bad thied ïa ki mar jongki nongrep bad kumjuh ruh ïa kito kiba ri jingri kum ka masi, sniang, bad syiar. Kine ki noh synñiang shikatdei naka bynta ka bam bad ka kamai kajih ïa ka jaitbynriew. Kano kano ka jaitbynriew kaba dang lah ban pynmih bam dalade ïalade ka dei ka jaitbynriew kaba khlaiñ bad ka lah ban ïaid shaphrang. Haba pynmih ïa ka bam dalade ïalade ka pisa ruh ka neh ka sah hapoh ka Ri bad kumta ka wan rah ïaka roi ka san.

¢Ban pynmih bam dalade ïalade ngi donkam ban ri ban sumar ïa ki jaka ki puta, ki khlaw ki btap, ki tyllong um, ki wah duid wah rit bad ki wah bah, donkam ruh ban ri ban sumar ïa ki sim ki doh namar kine baroh ki noh synñiang lang sha ka jingpynmih bam. Ka Jaidbynriew kaba stad bad kaba shemphang ka kynshew ïa ka spah ka mei-ramew bad ka mariang, bad kumjuh ka kynshew kyndiap ïa ka pisa ka tyngka.

Bam Jingbam lajong :

i.Ka dawai ka don ha ki bam ba ngi bam manla ka sngi. Ka riewstad Daphne Miller na Ri Amerika ka ong ba ki briew kiba bam ïa ka jingbam ba thung khlem dawai bad ki jhur khlaw bapher bapher ki duna ban ïoh ïa ki jingpang.

Ha kane ka Ri ngi don bun ki jait jhur, ki soh bad kumta ter ter, dei ban bam bha ïa ki ban ïoh ïa ka met ba koit ba khiah. Kaba mut ngi dei ban kiar katba lah ban bam ïa ki jait jingbam ba song ha ki kynja plastik bapher bapher. Haba bam ki jingbam la jong yn koit yn khlaiñ bad ka pisa ruh kan neh ha ka Ri la jong.

  1. Ngi dei ban lehraiñ ba mynta wat ïa ka um la jong ruh ym ïadih shuh ngi ïathied ïa ka um ha ki bitor plastik. Mano ba nang riewspah? Bad katba ka mariang la jong kala dap lut da ki song plastik har rukom bad katno ka jingjakhlia. Shaei ka sla?

Ïada bad Pynneh ïa Ki Jaka Ki Puta:

“Katba dang long trai ïala ka jong ka jaka ka puta dang biang. Hynrei shisien ba la duh noh ïala ka jinglong trai la duh lut artat. Na kata ka daw ngi dei ban da sumar bha ban ai jaka ne die jaka, ngim dei ban shu kmen tang naka daw ban ïoh pisa, hynrei ban da ïapyrkhat bha naka bynta ka lawei pateng la pateng.

“Lehse, mynta te sngewbiang palat namar ba ïoh ïa ka pisa hynrei ki pateng ki ban dang wan pat kin poi shano? Ki kur ba bun jaka ki dei ban kitkhlieh lang namar lada bakla maki ruh la poi sha ka jingma kaba khraw ne la îa poi sha kulmar ha ki shnong ki thaw.

“Kawei de kaba dei ban kynmaw ka long ba baroh ki thap bad thrang ban ïoh ïa kane ka Ri, ym dei ba ki burom ne ieid ïa ka hynrei ban ïoh ïa ki mar pohkhyndew. Ka jinghusiar na ki suri kup snieh langbrot jong kane ka juk buaid spah mynta ka long kaei kaei kaba ngim dei ban lehkai ne kheiñ kai.

“Kaba ar pat kaba dei hap shai kdar ka long ban ym shah ïa ka sorkar jylla Meghalaya ban mushlia bad pyntlot ïa ka bor ïada jong ka ai khyndew (Ka Meghalaya Land Transfer Act).

“Kum ban pynkynmaw, dei ban ai burom ai nam ïa U Rangbah Martin. N. Majaw bad U Rangbah M. Rapthap (baroh arngut bam kwai ha ïing u Blei) bad ïa ka sorkar lai lama kiba la wanrah ïa katei ka aiñ ha ka jylla Meghalaya ban ïada ïa ki trai muluk trai jaka.

Ki Samla Rit Ne Ki Khynnah Rit : Ka Lawei Jong ka Jaidbynriew

“Ngim lah ban kiew shaphrang khlem da kitkhia ïa ka jingheh jingsan ki samla rit ne khynnah rit kiba hap hapoh ka rta 7 snem haduh 14 snem. Ki samla rit ki long ki tynrai jong ka mynta bad ka lawei, ngi hap ban saindur saiñdar bha ïa ka jingim jong ki da kaba buh bun jait ki jinghikai bad ki jingbuddien.

“Lada kitkhia ïa ki samla rit ka jaitbynriew kan sa lah ban sei ki samla kiban trei ban ktah, kiban shim ïa ki bynta bapher bapher ha ka imlang ka sahlang. Ki pateng ban dang wan nangne shakhmat kin shong ha ki samla rit. Ka Dorbar Shnong, Ka Seng ki Kynthei bad Ka Seng Samla Shnong ki dei ban buh ka thong ban don ka komiti ka ban trei na ka bynta ki samla rit bad ha kajuh ka por ban aiti hi haki ba kin long ki nongïalam. Kane kan ai mawjam ïa ki samla rit ban mih shakhmat bad kan pynshlur bad kyntiew ïa ka jinglong bad ïa ki sap ki phong jong ki.

Ka Sumar Sukher bad Ka Pynheh Pynsan ïa Ki Khyllung ki Khynnah:

“Ka jaitbynriew ka kiew ka san ym dei tang na ka jingbun briew. Ka jingïaid shaphrang ka jaitbynriew ka shong ruh ha ka rukom bad ka lynti pynheh pynsan ïa ki khyllung ki khynnah. Lada don jingduna ka sumar sukher naduh ba dang pun ha kpoh ka kmie ka ktah ïa ka jingheh jingsan ki khyllung ynda kha. Shuh shuh, naduh ka por ba dang kha haduh ka rta kaba 10 snem ka dei ka bynta kaba kongsan tam ha ka jingsumar sukher bad ka pynheh pynsan. Kaba mut naduh ba dang pun, ka kmie ka dei ban ïoh ka jingsumar kaba biang bad khamtam leilei ka bam, namar ka dawai ka don ha ka bam. Ynda la kha ter ter, ki khyllung ki khynnah ki don kam ka jingieid bad jingsumar, ka bam kaba biang, bad ki jinghikai bapher bapher.

“Ha kine ki por ba mynta namar ba hap ban ïa kamai bad kmie bad kpa, la shu ïeh ïa ki khyllung ki khynnah ba kin sumar hi dalade ïa ka jingim la jong. Na kata daw ki dorbar shnong, ki seng samla shnong bad ki seng kynthei ki dei ban ïa kit ïa bah lem katba lah ei ban ïa pynheh pynsan da ki jinghikai bad ki prokram bapher bapher na ka bynta ki khyllung ki khynnah. Ka jaitbynriew kaba kitkhia bad kitkhlieh ïa ka sumar sukher ïa ki kmie ba la armet bad ïaki khyllung ki khynnah kan sei ki khun kynthei ki khun shynrang kiba proh ka jabieng, kiba koit ba khlaiñ, bad kiba long nongtrei bad nongtei jong ka hi.

Pynshlur bad Ai Mynsiem ïa Kiba la Sangeh Ka Pule Puthi:

*Ki samla kynthei bad shynrang kiba la sangeh noh ïa ka jingpule ki don laka jong ka bynta ha ka jingnoh synñiang na ka bynta ka jingim jongki shimet, na ka bynta ka ïing ka sem bad na ka bynta ka imlang ka sahlang. Donkam namarkata ban ai mynsiem bad pynshlur ïa ki bad ai burom ïa ki ruh kumjuh.

*Ka jaitbynriew ka donkam bun ki nongtrei ha ki bynta bapher bapher. Kine ki samla ki long ka spah bah ia ka jaitbynriew lyngba ka jingtrei ka jongki. Dei ban ai burom ïa baroh kiba trei kiba ktah ïaka kano kano ka jait kam bad ha kajuh ka por ruh dei ban pynrung ha ki pateng jongngi ba baroh ki jait kam ki dei kiba don burom, bad ngi dei ban sarong ban trei ïa kano kano ka kam.

Shut Ïa Ki Jabieng Eksamin Ïohkam Ïohjam:

“Ngi juh pynlong bun ki prokram na ka bynta ki samla ha ki shnong ki thaw bad ha kiwei kiwei de ki bynta. Kawei na ki prokram kaba dei ban pyrkhat bad thaw lynti ka long ban hikai ïa ki samla ïa ki lynti eksamin ban ïoh kam ïoh jam. Kawei na kine ki lynti ka long ki eksamin ïashut jabieng kum ha ka kramar (Grammar) phareng, jingkheiñ, bad ki jingtip kyllum. Da kane ka lynti yn sa lah ban pynkhreh ïa ki samla ban tur ha ki madan ïaleh bad kan ïarap shibun ïa ki ruh ha kane ka bynta.

“Ka thoh eksamin ba pynlong ka MBOSE ne NEHU ka ïapher bha bad ki eksamin ïohkam ïohjam. Dei namarkata ka daw donkam ban pynkhreh bad shut ïa ki jabieng ki samla lyngba ki jingïakob ha ki shnong ki thaw. Ki dorbar shnong bad ki seng samla ki dei ban pynlut por bad bor ban shut ïa ki jabieng ki samla rit bad samla heh bad ai buskit da ka pisa ïa ki nongjop.

Pyrkhat Kan Ktah Kumno ïa ki Hynñiew Pateng Shakhmat Shuwa Ban Shim la kano kano Rai :

“Ka jaitbynriew kaba ieid shisha ïalade bad kaba thrang hirhir ban ïada, ban pynbha, ban pynneh pynsah bad pynkiew shaphrang ka hap ruh ban shim ïa ki rai bapher bapher. Kane ka jingshim ïa ki rai ka long kawei na ki bynta kaba kongsan tam bad ka batai ruh ïa kiei kiei ban long ne jia nangne shakhmat. Nakata ka daw ki juh ong barobor wat rai kyrkieh ïoh shah sdieh kylla pynban. Lane wat rai khlem da shai bha shano kan ïalam ïa ki pateng ki ban dang wan. Ka rai ka batai ïaka kyrdan pyrkhat-pyrdain jong ngi.

“Ka thma ha ka jaitbynriew mynta ka long ka thma ym tang ha ka rukom pyrkhat jong ka ïalade hynrei kumjuh ruh haka rukom ban shim ïa ki rai bapher bapher. Kano kano ka rai kaba buh ïa ka ïohnong shimet ne ïa ka ïohnong ki katto katne ka dei ka rai ka ban pynjot ïa ka lawei ki pateng kiban dang wan. Khamtam leilei ki rai kiba ktah ïa ki jaka puta bad ka jinglong trai, kiba ktah ïa ki matti babha ki longshwa, kiba ktah ïa ki riti ki dustur ki babha, bad ïa ka ktien ka thylliej. Dei namarkata ka daw ba ha shwa ban rai dei ban shai kumno kan ktah ha ka pateng kaba hynñiew shakhmat.

Ka Bynta bad ka Kamram ki Dorbar Shnong, Seng Samla/club bad Seng Kynthei

Ka Dorbar Shnong ryngkat ryngkat bad U Rangbah/Sordar Shnong bad ki dkhot ka Executive Committee kin pynjanai bha ïa ka rukom trei kam trei jam ha ka shnong ka thaw, tang ban shu ai nuksa:-

1.Ban trei hok, leh hok bad rai hok bad barabor ban ïada bad kitkhlieh ïa ki longing longsem kiba duna kamai kajih bad kiba la sah khynnah khyllung; ki rangbah ka shnong ki dei ban sneng ban kraw ïa ki khynnah bad ki samla ka shnong naka por sha ka por.

2.Ki nongmihkhmat ka Dorbar Shnong, ryngkat bad ki dkhot ka Seng Samla bad Seng Kynthei ki dei ban don ka jingïakynduh bad ki khynnah rit (rta 8-10); ki samla rit (rta 11-14) bad ki samla (rta 15-20) la kumno kumno arsien shisnem. Ha kane ka jingïakynduh dei ban sneng ban kraw bad ban sngap ïa ka jingmut ki samla, bad lah ruh ban buh kiwei kiwei de ki jingïakren ne jingiamir jingmut.

3.Ban pynkhreh bha ïa ka plan Shnong kaba ïadei bad ka jaka thaw ïing thaw sem kaba biang, ban don ki nala kiba biang, ban nym tur sharud wah rit ne wah heh, ban nym jan sha ki tyllong um, ban nym jan sha ki law shnong ne ki jaka rep; ban nym pyntuid jaboh na ki ïing katba sngew mon, bad ban saiñdur bha ïaka rukom ban lum bad bret ïaki jaboh ba mih na ki ïing ki sem, bad ha kiwei kiwei de ki bynta.

4.Ha kito ki shnong ba don tang ki ri kur ne ri kynti, ka dorbar shnong ka dei ban kyrpad, ïasyllok bad ïit lynti na ki kur ba don ki jaka ki puta ban noh synñiang sha ka shnong. Ka shnong ka lah pat ban pynkylla ïa kum kine jaka ba ïoh sngewbha sha ka ri raid bad ban buh ki kyndon kiba biang na ka bynta ki pateng ban dang wan.

5.Ka dorbar shnong ryngkat ryngkat bad ki club shnong ne seng samla bad ka seng longkmie ban ïa trei lang khamtam ha ka liang ban ai jinghikai ha ki bynta bapher bapher ïa ki paid nongshong shnong. Kawei ka nuksa ka long ban ai burom bad ai buskit ïa kino kino ki samla kiba trei shitom bad khamtam kito kiba trei hi dalade ïa ki kam barit baria la ka long ha ka rep ne kino kino ki jait kam bad ïa kito ki samla kiba jop shakhmat ïa ki eksamin bapher bapher. Ka jingai buskit ka dei ban long tang da ka kynja (certificate) bad pisa.

Ka Bynta bad ka Kamram Ki Samla

“Ki samla ki don ka bor kaba khraw haba ïadei bad ka mynta. Dei na kata ka daw ba ki samla ki hap ban don ka jingkitkhlieh ban trei shitom bad trei minot ïa ka kano kano ka kam ne ka jingpule. Ki samla jong kane ka juk kaba mynta ki dei ban noh synïang lyngba ki jingnang jingstad bad ki kam ki jam ba ki trei. Ki samla kiba wan na ki longïing longsem ba kham bit kham biang, kiba la don la ki kam ki jam, bad kiba ïohlad ban pyndep ïa ki jingpule ba kham shajrong ki dei ban noh synñiang lem na ka bynta kiwei pat ki para samla ne naka bynta ki samla rit ha ki shnong ki thaw. Kum ki khun samla hap ban shim ka jingkitkhlieh ruh ïa ki matti babha ki longshwa manshwa. Ka jingstad ba ngi tip lut ïa ka pyrthei baroh kawei ka long kaba bha. Hynrei ha kajuh ka por kum ki khun samla ngi dei ban shai kdar ba katba nangstad dei ruh ban nangburom, nangpynneh bad nangpynbha ïa laka jong.

                                                                                                                       (Yn dang bteng)