Raphael Warjri
Ha ka khanatang, la ïathuh ba na kaba shongkha ka meiramew bad u basa la kha ïa ki san ngut ki khun, kata ka sngi, u bnai, ka lyer, ka um bad ka ding. Lada khmih sani ha kane ka bynta lah ban sngewthuh ba na kaba shongkha ka Meiramew bad u Basa ha ka khanatang lane na ka ba kyrshut u maw bad ka dewmet la bthei bad par ha suiñ bad la pur sha kylleng ka lisan (universe). Nangta la mih ka kyntien par-bthei bad pur-bthei katkum ba iathuh u Bah Dr Dondor Giri Nongkhlaw. Na kine ki kyntien ka la wandur pat ha-dien da ka ktien ka Pyrthei, kata ka mut na ka par-bthei bad pur-bthei la ioh ïa ka pyrthei. Katkum ka khanatang la pun da ka meiramew ynda la shongkha bad u basa, haduh ba la kha ïa ka sngi, u bnai, ka lyer, ka um bad ka ding. Kata ka khanatang ka phalang ïa ka stadtip maïan Khasi, ba na kaba ïa kyrshut ka dewmet bad u maw haduh ba la bthei bad la mih ki metbor (energy) kum ka sngi, u bnai, ka lyer ka um bad ka ding. Ka sngi ka ai ïa ka metbor ban long ka jingshai bad jingsyiad jingshit, u bnai u ai ïa ka metbor ban kheiñ ïa ki sngi ki ïa bad ka ryta ha ki saw aïom shilynter u snem, ka lyer ka ai ïa ka metbor ban bsa jingim, ka um ka ai ïa ka metbor ban tngen ban jah sliang, ban sait ban sum, bad ka ding ka ai ïa ka metbor ban thang ban ing.
Kawei kaba dei ban sngewthuh hangne shaphang ka jingstad jong ki longshwa manshwa Khasi ka long ba ha ka khanatang jynthaw (creation myth) la don lang u bnai kum u metbor ban tembor (rule) ïa ki saw aïom jong baroh ki jynthaw ha man la ka rukom jingim. Kumta la dei ruh ban hujor bad kiwei kiwei ki khanatang jynthaw jong kiwei kiwei ki jaitbynriew kiba ym ju ñiew ïa u bnai kum uwei na ki tyllong metbor (source of energy) kumba ka long ha ka khanatang Khasi. Ha kiwei kiwei ki khanatang la ju tip ïa kita ki tyllong metbor (sources of energy) tang sawtylli ha la ka rukom, khlem da kheiñ lang ïa u bnai. Yn sa nang batai shuh ïa ka metbor ba shyrkhei jong u bnai kaba la palat liam ha kaba pynlong pynman ïa ki jynthaw ha pyrthei. Ki don lei ki khanatang kiba khlem ñiew wat ïa ka sngi ruh namar ba la pynleit jingmut tang ha kita ki metbor ba lah ban shem ha sla ramew kata tang ïa ka lyer, ka um, ka ding bad la kynthup ïa ka khyndew kum kawei pat ka tyllong metbor. Kumta barabor la ju shem tang kita ki sawmetbor (four elements of energy) kiba lah ban don la ka jong ka rukom kheiñ ha ki khanatang. Dei tang ha ka khanatang Khasi ba ki tyllong metbor ki don santylli kynthup ïa ka sngi bad u bnai kiba don shabar na ka jylli jong ka meiramew.
Kumta la sngew dei ban pynksan ïa ki longshwa manshwa Khasi kiba ka jingstad jingshemphang ka long kaba ïar haduh katta katta ba lah ban pdiang bad pynskhem da ka jingsngewthuh ka janor briew kaba janai bad pura. Ha ba ong ba dang kynthong don tang ka meiramew ha lisan, kata ka mut don ka khyndew ba per ha hawhaw bad dum tliw ba la kyrpad ïa ki mynsiem longblei- ka Meihukum bad u Thawkur ba kin ai jynthaw ban ïa sngaiñ ka meiramew. Kumta ha ka stadtip maïan ka phalang ïa ka por ka ba jlan ban shim haduh ba ka khyndew ka kylla eh tnaw tnaw kum u maw ba la long la man u mawlong mawteh. Hynrei ban ong U Blei u la thaw ïa ka jingshai khlem ka tyllong jong kata kaba tbeh jingshai te ym skhem ha ka pyrkhat briew. Kumjuh ruh ban ong ba la don lypa ka tham ha wah ruh ym lah ban long ba kata ka tham ka mih nangno bad kumjuh ruh ka um ka man nangno. Hynrei ha ka khanatang Khasi la kdew ba ka khyndew ne ka meiramew ka la don lypa, ba lada shem ha kiwei kiwei ki khanatang ruh ki kdew hi ba ïa ki jynthaw baroh la shna na ka khyndew. Wat ka stadtip maïan ha ka juk mynta ruh ka kubur ba kiei kiei baroh la ki jynthaw ne ki mar ki mata ki mih na ka khyndew. Ym don wat tang kawei ka mar ka mata ne ka tiar ka tar kaba khlem mih na ki khuiñ jong ka khyndew.
Lada sdang na ki mar ba shimet jong ki briew haduh ki mar ki mata ki tiar ki tar ba pyndonkam ha ka imlang sahlang baroh naphang lin ki dei kiba mih na ki khuiñ ka mariang na tyllong jong ka meiramew. Ka jaiñ ka nep ba ki briew ki phong, ka bam ka dih ba ki briew ki bam ki dih, ki tiar ki tar ba ki pyndonkam la ha lyngkha ne karkhana, ha ïing ha sem ne ha lynti syngkien ki dei baroh na ki khuiñ jong ka ma-riang na tyllong jong ka meiramew. Wat haduh ki tiar ba mynta kum ki kor ki bor shna jingshna ne ki korñiah (engine) ia baroh ki martreikam (equipment) jong ki briew shimet ne jong ka imlang sahlang, baroh ki dei kiba mih na tyllong jong ka meiramew. Naduh ka kor pynrkhiang shñiuh(hair dryier), ne ka syrti khi tmaiñ (razor) haduh ka kali (vehicle) ne korputar (computer) ki dei kiba na tyllong jong ki marramew na ka Meiramew. Ki metbneng metsahit (sattellite), ki liengsuiñ, ki jhad, ki korpathai (communication technology) ki paki dulan, ki jyntei (structure) laiphewjait la ha ñiamra, ha thwei um, ha ryngkew ne ha suiñ ha sahit, baroh ki dei kiba la thaw na ki mar ki mata bad ki tiar ki tar kiba dei kiba la mih na ka khyndew kata na ka Meiramew.
