Ki Sabut Bashynna Ka Stadmaïan Ïa Ki Khanatang

Raphael Warjri Ka Meiramew ka dei ka kmie jong baroh ki jait kmie kiba mih hadien ba la man ka pyrthei mariang bad ki jynthaw baroh ha bneng bad khyndew. Kawei kaba dei ban sngewthuh...

Raphael Warjri

Ka Meiramew ka dei ka kmie jong baroh ki jait kmie kiba mih hadien ba la man ka pyrthei mariang bad ki jynthaw baroh ha bneng bad khyndew. Kawei kaba dei ban sngewthuh ka long ba ha ka stadtip stadmaïan jong ka juk mynta la kdew bad pashat jingtip ba don khyndai tylli ki metbneng ha kliar ka bneng bad hynñiew tylli ki metkhyndew ne dewbah ha tbian ka ramew. Lehse ka jia ryngkhat ba ha ka khanatang Khasi ruh la ïathuh ba don ki khyndai ha jrong bad hynñiew ha tbian, kaba lah ban dei ka pharshi ïa ka jingshisha ba la sabut da ka stadtip stadmaïan. Ban pynskhem shuh shuh ïa kata ka long ba ha ka khanatang shaphang u Sohpetbneng ruh la ñiew ba dei tang ka puriskam, hynrei ka puriskam ka ïapher na ka khanatang bad kaba wan ki bynriew ha kliar lum Sohpetbneng ka dei ka khanatang ba la lap ki snap ka jingshisha lyngba ka stadtip tih sani (scientific exploration) jong u simpah simsong ka jaitbynriew u Bah Marco Babit Mitri, u nonghikai ha salonsari NEHU.

Lyngba kane ka stadtip tih sani la pynshisha da ki sabut na ki salonsari batbit na katto katne ki Ri ba pawnam ha kaba thwet ïa ki snap tynrai ban pynskhem ïa ka jingshisha shaphang kaba don ki briew ba shong shnong naduh kulong kumah ha sawdong pud jong u lum Sohpetbneng. Kiba shynna tam ki snap tynrai jong ka shong shnong dei ha ka Law Nongthroh kaba don ha padun ban kiew sha kliar jong u lum Sohpetbneng. Nalor ki sabut jong ki nongrim ïing la don ruh ki kpep mawshieng hynñiew tylli kiba kdew lehse ïa ki hynñiew tylli ki mawbah jong ki kur Khasi ba sdang nyngkong eh ban shong shnong hangta. Shuh shuh la lap ruh ïa ki nongra tiar trei bad ki mar ki mata ba ju pyndonkam ki briew naduh ki phew hajar snem mynshwa. Ka jinglap ksai ïa kine kiei kiei ka ai ka sabut ba pynshisha lyngba ka stadmaïan tihramew (Archeology) ba ïadei dur kum kaba la phalang ka khanatang jong ka jingkieng ksiar u Sohpetbneng. Kine ki snap jong ki khanatang Khasi ki ïa byrshem bad ïa biang katkum ba la batai da ka stadtip stadmaïan ki la long hi ki sabut ba ka khanatang ka dei ka ba shisha ha ka longbriew manbriew ba ka pyrthei shityllup ka lah ban pdiang.

Kumta kumba la tip da ka stadtip stadmaïan ba don u dpei ha u bnai, uba dei hi ka khyndew ba la ing tyrkhong ka phalang ïa ka pharshi khanatang ba la shah khalah da u dpei ïa u bnai. Kumjuh ruh ha ki metbneng kiba kham ïajan ïa ka sngi ki dei ka kynja khyndew bad kynja maw, hynrei kiba kham pajih ki long kynja um bad kylla thah jan baroh ka sla ryngkew ba hangta. Kumta ka stadtip stadmaïan ka kubur katkum ki pharshi jong ki khanatang Khasi haba lap ba don dpei ha sla ryngkew jong u bnai. Kata ka pynskhem ba ka khyndew ba don ha ryngkew bad ñiamra jong ka pyrthei ka dei ka juh ka khyndew ba kynthup naphang lin ïa baroh khyndai tylli ki metbneng. Kumta ym dei ban sngewthuh bakla ba don khyndew tang hangne ha ryngkew jong ka pyrthei. Lada pynshong ñia ïa kata ka jinglong jingman, ka la nang pynskhem shuh shuh ba ka meiramew ka dei shisha kata ka kmie jong baroh ki metbneng kynthup ruh ïa ka ryng-kew bad ñiamra jong u bnai bad ka sngi. Ka jingïapher ka long tang ba ka umkhluit ha ka sngi ka duna bad ka khleh lang kum ka umding (lava) kumjuh ruh ha kito ki metbneng kiba don hashwa ïa ka pyrthei jongngi, kita kiba la tip kum u Mercury bad Venus. Naduh u Mars shaneng pat kiba la nang kham jngai na ka sngi, ki bun ka um kumba long ha pyrthei bad ha kito kiba pajih palat pat ka um ka la kylla ïor bad kylla thah. Ha kata ka rukom ka Meiramew kumba kheiñ ki Khasi ka long kaba kynsai tam na ki jynthaw baroh ka ba long ka tyllong ïa kiwei kiwei pat ki jynthaw ha kylleng ka hawhaw ne ka lisan.

Na kata ka daw ka khyndew ha la ka jait jinglong ka don ha baroh ki metbneng bad ka dei kata ka kmie tynrai jong kiei kiei baroh ki jynthaw ha shityllup ka lisan bad na ka la kha ïa kita ki bor tynrai jong ka sngi, u bnai, ka lyer, ka um bad ka ding. Kawei pat ka snap salonsar jong ka khanatang Khasi ka ba siat pharshi ïa ka ba kha pateng ïa ki khun jong baroh ki jynthaw kynthup ïa ki bynriew, ka dei hi ka khanatang jong u Sohpetbneng. Ka Lisan ka siat pharshi ïa ka plakhun jong ka kmie ha kaba ka Jingkieng Ksiar u Lum Sohpetbneng dei kaba ïasoh na ka khun kaba dei ka pyrthei sha u sohpet ka kmie kaba dei ka bneng, kumba u sohpet na I khunbynriew u ïasoh bad u sohpet ka kmie bynriew. Kane ka dei ka jingshisha ha ka thaw bynriew lyngba ka pun ka kha jong ka kmie. Dei ha kata ka nongrim ba ki longshwa manshwa Khasi ki pynshongñia ïa ka kheiñkur kheiñkha na ka kmie. Nalor kata la nang khiathew ka saiñpyrkhat ba dei ka kmie kaba don ïa u phñiang thaw bynriew u ba khleh lang bad u symbai u rnai na u kpa ban pynlong pynmman ïa ka snap I khunlung ha plakhun ka kmie ba ka kit haduh shiphew bnai bneng kynthih haduh ban da ih ban long bynriew man bynriew. Ka snap tynrai jong baroh ki khun jong baroh ki jynthaw ki dei kiba hiar pateng na ka kmie. Man la u kpa u sei ïa u symbai bad tang katta la dep ka kamram ba u dei pat ban shimti ban ïada ïa la ka tnga bad I khun ba ka pun ka kha.