D.H.Kharkongor
Ha shwa ban ia poi sha ka phang kaba nga don jingmut ba ngin ia phai biang khyndiat sha ka State Reservation Policy (SRP), jong ka jylla ka jong ngi. Te katba kane kawei ka liang ka sngewdei ban ‘review’ ne ban ia shong pyrkhat thymmai ia kane ka SRP ba kitai kiwei pat de ki sngewdei ban dang iai pynneh ia kane ka SRP, thik kumne kumba ka long. Ki Hynñiewtrep kiba kham heh paid ki sngewdei ban ‘review’ ia ka ym tang halor kane ka jingnoh shiliang ka jong ka, kaba naduh mynnyngkong ka sngi, hynrei halor ka nongrim ba ka la noh shiliang ruh mynta la palat ia ka 51 ki snem. Ki ngeit ba la ia kano kano ruh ka ‘policy’ dei ban ‘review’ ia ka hadien man la ka 10 snem. Ki ngeit ba kane ka SRP ka lah long ‘outdated’ ne ba ka lah rim shaba palat ne ba kam iahapshuh kat kum kane ka i ia kaba mynta. Ki A’chik kiba kham duna paid, pat kim pdiang ia kane ka jingtyrwa ban ‘review’ ia kane ka SRP. Kim kwah ban ‘review’ ia ka halor ka nongrim ba haduh mynta mynne ruh ki dang ia idei kiba dang kham sah dien na baroh. Ki ngeit ba dei namar ka jingiaisah dien ka jong ki ba kim shym la iohlad ban shim kabu ia kane ka SRP, myn ha kine ki 51 tylli ki snem kiba la dep.
Te mano shisha kita kiba kham sahdien na kiba sahdien, hato kham sah dienshisha kita ki A’chik ban ia ki Hynñiewtrep? Kaba kumno kata ka jingsahdien ka jong kita ki A’chik,kat ba kin iai kam haduh mynta mynne ba ki dei kiba da kham sah dien ban ia ki Hynñiewtrep. Ym lah ruh khlem da kylli ba balei ba ki dang iai sahdien wat hadien 51 tylli ki snem. Pynban ia kata ka jingiai sahdien ka jong kiba kim don hok ban tei pap la iano iano ruh hynrei ialade hi. Ki A’chik, halor kata ka jingsahdien ka jong ki, ba kin hap ban kynnoh kynthoh beit thik tang ialade hi bad ym ia u paid Hynñiewtrep. Kim dei ban kynnoh kynthoh ia u Hynñiewtrep hynrei ia ki jong ki nongmihkhmat ki jong ki, kiba ki hi ki la jied hi da la ka jong ka mon kaba laitluid ka jong ki. Ki nongmihkhmat ki jong ki hi, kiba bunsien ki dei hi ruh ki jaitbynriew (A’chik) ki jong ki hi. Kum ka jingpynkynmaw baki jaitbynriew A’chik ki don haduh 24 ngut ki nongmihkhmat ki jong ki, ha kane hi ka ingdorbar thawain jong ka jylla kaba don baroh 60 ngut ki nongmihkhmat. Ki A’chik kim dei ban klet ba wat ki A’chik ki jong ki hi ruh ki la ju ioh lad ban mihkhmat wat ia ki ‘State Legislative Assembly Constituencies’ kiba hap hapoh u pud u sam jong ka bri U Hynñiewtrep. Kim dei ruh ban klet ba kiba bat ia ka kyrdan ‘Chief Minsitrer’ ne ‘Myntri Rangbahduh’, ha kine ki 15 ki snem kiba dang shu dep shen, ki dei ki A’chik bad ym ki Hynñiewtrep. Wat kumne mynta ruh une U Chief Minister u dei u A’chik bad ym u Hynñiewtrep.
Ngin hap pat de ruh ban pdiang ba ka SRP kam dei ka jingpynthikna ne ka ‘assurance’ ia ka jingioh kam Sorkar. Ki khun samla ki dei ban tip shai ba ka kam Sorkar kan dang iai kyrduh wat lada yn ‘review’ lane yn pynkylla thymmai, kumba ki angnud, ia kane ka SRP. Ka jingdon jong kiba ap kyrmen (aspire) ia ka kam Sorkar kannangkiew bad kiew ruh da kham bun shah ban ia ka jingdon kaba bad ka jinglait (vacancy) jong ki kam Sorkar. Ngi dei ruh ban ia kubur noh ba ka long kaba bakla ban shim ia ka pule puthi tang kum ka lad ban ioh kam Sorkar. Nga ngeit kam long kaba bakla ban ong ba ka long kaba bakla ban ong ba “lah pyndep naduh mynno ia ka pule puthi tang ba haduh mynta mynne ruh ym pat ioh ia ka kam Sorkar”. Te hato ka long mo kaba bakla ban ong ba ka SRP ka dei pynban kawei na ki daw ki dong jong ka jingiai sahdien lane ka jingbym don ia ka mynsiem jong ka jingiapyrshang (competitive spirit), la ha kano kano ruh ka bynta bad ym eh tang ha ka liang jong ka jingminot ia ka pule puthi?
Ngin iaieh noh shwa ia ka SRP ban ia phai pat de sa sha kane kawei ka phang bad kata ka dei ka jingdheng kali. Kum ka jingpynkynmaw ba naduh kumba 30 snem shwa la dep ban mana lypa ba ka Sor Shillong kansa mad ia kaba kum kane ka jingdheng kali, kat shaba ngi phai. Kaba kham palat liam ia ka ne ngin jin da ia mad lada dei ba kawei pa kawei ka ing kaba hangne ha Sor ka dei kaba lait ban rung bad mih ka kali. La dep mana ba ngin sa mad ym tang ia kaba kum kane ka jingdheng kali hynrei naduh ia ka jingeh ha ka liang jong ka jinglah ban sumar ia ka jingkhuid ka jingsuba ne ka ‘solid & liquid waste management’ bad ruh ia ka jinglah ban pynbiang, ia man la ka thliew ïing, ia ka um bam ka um dih, kaba khuid kaba suba. La dep pynkynmaw ba ngin sa mad ia kitei ki jingeh wei ba kam shym la shat ha ka jingmut ka jingpyrkhat (conceptualized) ka jong kiba ha shwa ba ka Shillong kan heh kan iar kumne bad ruh haduh katne katne. Kam shym la shat hi ruh wat ha ka jingmut ka jingpyrkhat ka jong kita kiba shimti hadien. Ngi la ‘fail’ naduh mynnyngkong ka sngi & tad haduh mynta mynne ha ka liang ka ‘Town & Country Planning’ ba kumta kane ka Sor Shillong lem bad ki khap Sor ki jong ka ruh ki la shu iai heh bad iar pyiar kumne ha la ka jong ka mon, kata, kumba heh bad kumba iar uta u ‘tumor’.
Ka long lehnoh ei ia ngi kiba mynta ba ngin ia ud ngin ia nam ia kane ka jingdheng kali kaba namar kane ka jingkhim than eh ka jong ki lynti ki synkien wei ba naduh nyngkong ka sngi kiba ha shwa jong ngi ki ia hun ia ki lynti ki syngkien kiba iar tang kumba 10-12 phut. Mynnor, uba bun lei te u da ia hun eh wat tang ia i lynti iba iar tang kumba 4 phut. Ka long kumta wei ba um ju ia khmih lynti hi ruh ba un ia don la ka jong ka kali. Lah ban ong ba ha kita ki por uba bun um da sngewdonkam hi ruh ban da don la ka jong ka kali. Wat ngi kiba dang hynnin hynne ruh ngi dang kum iahun ia i lynti iba iba iar tang kumba 12 phut, la kumba yn dei i ‘private driveway’ i ba ngin pyndonkam beit thik tang ma ngi shimet. Pynban kam long kumta bad ia kynduh jingeh ynda hamar ka shiteng lynti poi ban ia kynduh dngungmar khmat, ia kiwei pat. Ynda kumta ba mih sa ka jingiathan, kata, mano ban ran shwa shadien lane mano ban pynlait shwa iano. Tang ki jingeh wei ba ngi la ia kum bakla naduh na sdang, kumba la kum ia bakla ia ka SRP.
