D. H. Kharkongor
Ka Railway lane ka Rel, khamtam ka rel kit mar ne ka ‘Freight Train’, ka kotbor ban kit ban bah ne ban rah ban rong kham bun ka mar ka mata, haba ïa nujor bad kawei ka ‘truck’, khamtam ïa ki mar kiba bun bah (voluminous), kiba khia thew bad kiba shan met (durable). Kaba katno tam lada dei ban kit ban bah ne ban pynpoi ïa kiba kum kita ki jait mar sha ki jaka kaba kham pajih, kiba palat ia ka 2,000 Kms. Ka kit ka bah ne ka rah ka rong ruh ka kham kloi, ka kham thikna bad ka kham bit dor ynda haba ïa nujor bad ka ‘Roadway’ ne kaba kit kaba bah,ïa kat kita ki mar, da ki ‘truck’.
Ka kit ka bah ka kloi lan wei ba ka rel ka ioh lad ban ïaid sted bad ïaid laitluid ha la ka jong ka mon bad ruh ha la ka jong ka lynti ïaid kaba kyrpang ka jong ka, kata, da ki hajar ki kilometer. Ka kit ka bah ruh ka kham thikna (reliable), ynda haba ïa nujor bad ka kit ka bah da ki ‘truck’,wei ba wat ki bor jong ka mariang ruh kim da lah than eh ban pynthut ïa ka. Ka lynti Rel ne ka Rel kan pynduh jingmyntoi tang ïa ki riew shim kabu naba kin nym ioh lad ban kdong ne khang lynti ïa ka Rel, kumba long ia ki ‘Truck’ kit mar, da ki dienglymbong, ki maw lem bad ki SUV ki jong ki, kata, ban ioh ban kiew dawa pisa jubor na u nongñiah jong ka Rel ne wat ban lute noh katto katne ki mar kiba ka kit.
Ka Rel ka lait ruh na ka jinglait lehnohei than eh ka por wei ba kam hap ban mad,kumba mad ki ‘truck,’ ïa ka jingdeng kali kaba khah khah kaba lem ruh bad ki ‘Toll Gate’ kiba pateng la pateng. Ka long shisha kumta wei ba ka lynti rel ne ka ‘railway track’ kam dei kum ka surok bah lane kum ka ‘roadway’ lane kum ka National Highway, ba iohlad ban pyndonkamlang da baroh. Ka jingduh jingmyntoi kan dei beit thik tang ïa ki khwan myntoi shimet naba kin nym iohlad ban seng ‘Dhaba’, seng ‘Diesel Bunks /Filling Stations’ bad seng ‘Wine Shop’ ha baroh shilynter ne ha baroh arliang jong ka’Railway Track’. Ka jingduh jingmyntoi kan dei eh ïa kiba thmu ban kamai spah ‘Benami’.
Ia kat kata ka mar kaba ka Rel ka kit ka bah ne ka rah ka rong pynban ka donkambeit tnoit tang kawei ka ‘engine’, tang kumba arngut eh ki nongñiah lem bad uwei u nongsynran ba kumta ka kit ka bah ka long shisha kaba bit dor. Ka kit ka bah da ka rel ka dei kaba da phoi da shikatdei eh, khamtam ïa ka mar kaba kum u mawshun, u dewiong, ka dewbilat, ki nar, ka dieng, ka umphniang ne ka ‘oil’, ïa kiba ym da donkam kyrkieh kyrkieh. Kaba katno tam lada dei ban kit ban bah ïa ki sha ka jing-jngai kaba palat ïa ka 2,000 km. Kumban shu ong noh ba katta kaba ka mar ka bun bah bad katta katba ka jingkit ïa kaba kat kata ka mar ka nang jngai ba katta ruh ka dor jong ka kit ka bah ka nang jem ne ka nangbit dor. Ka long ruh kumta wat ïa ki mar bam kiba kum u khaw, u kew bad ki chana.
Ha ka liang ka jinglah bor ban kit ban bah ne ka ‘loading capacity’ ba kawei ka rel kit mar ne kawei ka ‘freight train’ ka ïa ryngkat la kumno kumno bad kumba 210 tylli ki truck. Kum ka nuksa ba ka jingrung jong ka mar ha kawei kawei ka ‘wagon’ jong ka rel kit mar (ka ‘Freight Train’) ka ïa ryngkat la kumno kumno bad 3 tylli ki truck. Ha kaba ïadei bad ka Rel kit umphniang ba kawei kawei ka ‘Tank Wagon’ ne ka ‘Train Oil Tanker’ ka ngiam ym duna ïa ka 76,000 liter. Lah ban ong ba kawei ka ‘Train Oil Tanker’ ka ïa ryngkat bad kumba 5-6 tylli ki ‘Truck Tanker’. Tang na kane shuwa ruh ba lah sngewthuh shai haduh katno kawei ka ‘Freight Train’ ka long ka jingkyrkhu kaba khraw ïa ki National Highway ne ïa ki Expressway. Ka Rel kam da pynjngut (pollute) than eh ruh ïa ka lyer kaba ngi hap ban ïai ring mynsiem hynrei ka ïarap pynban ban pynduna ïa ka jingjngut jong ka (lyer), kaba katno tam ki Rel kiba ïaid da ka bor jong ka ilektrik ne ka ‘electricity’.
Ki truck pat ruh ki don ïa la ka jong ka bynta, kata, ban ïarap pynpoi ïa ki mar ki mata, na ki thymmei ka jong ki (mar),tad haduh ha ka jaka ba yn kyntiew langpat ïa ki ha ki ‘freight train’ ne tad haduh ha ka kad rel ne ka ‘Railway Station’. Yn donkambiang sa shisien ïa ki ‘truck’ ba kin ïarap ban kit ban bah ne ban pynpoi ïa kita ki mar, ba la pynhiar na ka rel, sha ki jaka kiba pher ba pher, ïa kiba la tip kum ki ‘drayage’. Pynban kino kino ruh kin nym lah ban shu leit rung jubor hapoh u pud jong ka ‘Railway Station’, kaba katno tam ban dawa pisa jubor ne ban lute ïa ki mar ki mata.
Ha ka Ri India hi baroh kawei ba ka ‘Indian Railways’ ka dei ka nongai kam ka nongai jam ne ka ’employer’ kaba khraw tam eh. Ka Indian Railways ka don la kumno kumno kumba 14 lak ngut ki nongtrei. Ka ‘Railways’ ka dei kawei na ki lad ioh kam ioh jam ha kum kane ka ïa jong ka jingkyrduh ka ioh kam ka ioh jam. Kine ki dei ki katto ki katne ki kam ne ki ‘job opportunity’ ha ka Indian Railway. Rail Pilot, Rail Navigator, Rail Conductor, Rail Guard, Track Inspector, Station Master, Commercial Clerk, Supervisor, Fireman bad kumta ter ter.Ka ‘Indian Railways’ ka dei ka lad ioh kam ioh jam wat ïa ki bym dei na ka ‘Engineering background’ ne naka ‘Science background’ ruh. Pynban ngin ïaipyrshah jur ïa ka rel ne ïa ka ‘Railways’ kumba ngi ïaipyrshah ïa kano kano ne kaei kaei kaba ngin nym ioh ïa ka myntoi shimet. Ngin pyrshah beit lada ngim iohlad ban kamai spah na ka bad kamai ruh da kaba suk khlem da jaw ka syep ka syar ne khlem da khih pynshitom la ki kti ki kjat.