D.H.Kharkongor
Ha kaba ïadei bad kane ka kam ïakajia pud, kaba kumne shi kumne, hapdeng ka jylla Assam bad ka Meghalaya ba da shisha ka Meghalaya kan thut ne kan suba sniew bad kan pyrshah jur lada ka Assam kan phah da ki pulit ki jong ka ban pahara ïa kata ka bynta kaba mih kata ka jingïakajia pud. Ka Assam pat ruh kan thut, kan suba sniew bad kan pyrshah jur lada ka Meghalaya kan phah da ki pulit Meghalya ba kin pahara ïa uta u juh u pud u sam. Hynrei kam long wat lada ki arliang mamla kin ïa mynjur ban phah pahara beit noh da ki ‘Central Force’ naba kiba kam ïalade ba ki dei ki Sengbhalang jong ka jaitbynrew ka jong ngi kin ïa pyrshah jur. Ka dei ka jingshisha ba lada yn phah pahara sa dano dano ruh ngi u paid, ïa uba la bsut hapoh jong ngi ïa ka jingmlien ban ïa pyrshah jur, ngin ïa pyrshah jur. Ka dei ka jingshisha ba yn phah pahara sa dano pat de.
Kane ka jingïakajia pud ka ïai mih wei ba ka Meghalya ka ïai kam ba ka Assam ka ïai kyntur pud katba ka Assam pat de ka ïai kam ba ka khlem kyntur shapoh u pud u sam jong ka Meghalaya. Ka jingkynthoh pyrshah jong ka Meghalaya ïa ka Assam, ba ka Assam ka ïai kyntur pud, kan nym ksan lymda ka Meghalaya ka don ïa ki dulir kiba thikna da kiba kan pynshisha da kaba kan pynthikna shwa ïa la u jong u pud u sam. Ka jingkylli kaba ïai mih ka long, hato ka Meghalaya ka don ma ïa ki dulir, ka lah ma ban pynthikna ïa la u jong u pud u sam? Lehse ka Meghalaya kam don ïa ki dulir naba lehse kiba ha shwa, ha ka jingkmen tohhoh than eh ka jong ki ïa kata ka jingïoh ka jong ki ïa la ka jong ka jylla, ki la ïa kum klet noh pat de ba kin da ïa pynthikna bad kin da ïa pynskhem bha shwa ruh de ïa u pud u sam jong kane ka jylla. Lada ka jylla Meghalaya kam don ïa ki dulir te ngi ruh ngim banse ban pdiang bad ban hun beit noh kat kum kane ka lynti kaba kine ki arliang mamla kin ïa pynbeit thymmai bad kin ïa pynskhem thymmai ïa u pud u sam hapdeng ka Meghalaya bad ka Assam.
Te to ngin ïa poi beit noh sha ka phang. Nangne shakhmat ngin sa nang ïoh sngewkyndiang ïa ki khubor shaphang ki thma. Ngin sa nang ïohsngew ruh de ïa ki hamsaïa shaphang ki thma. Ngin sa nang ïai sakhi ba kawei ka jaitbynriew kan ïeng-ïaleh ïa kawei pat ka jaitbynriew bad ba kawei ka Hima kan ïeng ïaleh ïa kawei pat ka Hima. Ngin sa nang ïohsngew ruh de ïa khubor shaphang ki khlam, ki nemsniew, ka jingkyrduh bam, ka jinglynshop tyngeh jong ki bor ka mariang ne ka jingkhie jong u jumai uba jur, ha kylleng kylleng ki jaka. Nalor kitei ba ngin sa nang sakhi ruh ïa ki bor jong ka jingbishni ka jingpihuin, ka jingkwah rhah, ka jingsarong bad ruh ka jingshun iwei ïa iwei. Ngin nang sakhi namar kata ïa ka jingmanroi jong ka jingbym hok lem bad ki jingtim ki jong ka ïa ngi, u khunbynriew.
Tang hapoh la ka jylla shwa ruh ngi la nangïai sakhi ym tang ïa ka jingsngew ïapher jaitbynriew hynrei haduh ka jingsngew ïapher Niam. Ngi sakhi ïa kane ka jingbym sngewtynnad ka jong ngi, kum ka jaitbynriew Hynñiewtrep, ïa kiwei pat ki jaitbynriew. Ngim sngewtynnad naduh ïa u dkhar u lyngkien jong ka Ri them Rithor tat haduh ïa kiwei de ki riewlum kiba kum mangi. Ngim sngewtynnad la ïa u Hindu ne ïa u Muslim. Ngi dang ïai sakhi haduh katno ka bor jong ka jingsngew ïapher jaitbynriew ka la lynshop tyngeh ïa ka jylla Manipur. Ka Manipur ka dei ka sakhi kaba tyngkreiñ ïa ka bor khyllah jong ka jingsngew ïapher jaitbynriew, kata, hapdeng ki jaitbynriew Meitei, kiba ka tynrai ka jong ki ka dei ka them jong ka Imphal, bad ki jaitbynriew Kuki-Zo (Paite, Baite, Hmar..), kiba ka tynrai ka jong ki pat de ka dei ki jaka lum. Kaba kum kane ka jingïarah wait rah sum, hapdeng jong ki, kan nym kut noh shen shen naba la artatien ba kin lah ban ïa suk wei ba ka don ruh sa ka jingïapher niam. Ha ka jylla Manipur kham bun napdeng ki Meitei, kiba dei ki hehpaid, ki dei ki riewngeit Hindu katba ki Kuki-Zo pat de ki dei ki riewngeit Khristan.
Wat ha ka Ri India hi baroh kawei ngi ïa sakhi ïa ka jingsngew ïapher niam wei ba la nang paw shai ba ki riewngiet Hindu, kiba dei ki heh paid, kim sngewtynnad da lei lei ruh em ym tang ïa ki Muslim hynrei haduh ïa ki Khristan. Ym tang ba kim sngewtynnad hynrei ki da shun kyrpang hi ruh ïa ki Muslim bad ïa ki Khristan, kaba paw shai na ka jingïai ban beiñ ka jong ki, kaba har rukom, la ïa ki Muslim ne ïa ki Khristan. Hynrei ka long pat mar khongpong ha ki Ri Arab ne ki ‘Islamic States’,wei ba ki Muslim kiba dei ki heh paid kim sngewtynnad bad ki pyrshah jur naduh ïa ki Hindu tat haduh ïa ki Khristan. Katba ha Myanmar pat de ki jaitbynriew Burmans, kiba dei ki Theravanda Buddhist, ki isih, ki shun bad ki ban beiñ ruh de ïa ki Rohingya, kiba dei ki rit paid bad ruh ki Muslim.
Katba ka thma hapdeng ka Russia bad ka Ukraine kane kam pat kut ba la sdang pat de, kyndit kyndit, sa kane ka thma kaba hapdeng ki jaitbynriew Jew jong ka Israel bad ki lehnoh Hamas jong ka Palestine. Kine ar ki dei ki nuksa ba kawei ka jaitbynriew kan ïeng ïaleh ïa kawei pat kumba kawei ka Hima ïa kawei pat, kumba la thoh bad khang ban pyndep ruh de ïa kaba la thoh.
Hynrei to tip ba nyngkong nyngshap ngi baroh lang ngi dei u Khunbynriew, u bym lah ban im khlem kane ka juh ka lyer kaba ngi ring mynsiem. Uba mynshai u ioh ïa ka jingshai na ka juh hi ka sngi katba mynmied mynïong pat de na u juh hi u bnai. Ym shym la kha ïa u briew, sha kane ka pyrthei ïing shong basa, ha ryngkat ka jingsngew ïapher jaitbynriew hynrei la sbut ïa ka ha u. Kumta ngi baroh ngi dei u Khunbynriew tad ynda la pharia ïa ngi da ka jingsngew ïapher jaitbynriew bad pynïakhlad noh ruh de ïa ngi da ka jingsngew ïapher niam, khlem da klet ruh da ka jingdon spah.
