RaphaeL Warjri
Ka jinglong jong ki paidbah Khasi ka long ka ba phylla shirukom, haba bishar ïa kine kiei kiei ki bynta ki ba dei ban pynneh la ka tynrai bad ban sarong ïa ka lajong naduh kiei kiei ki ba synlar haduh kiei kiei kiba khraw. Lah ban sdang shwa na ka ktien, nangta yn sa buddien sa kiwei kiwei ki bynta jong ka snap tynrai. Bun na ki paidbah Khasi kiba ym nang bha tang ban kren Hindi ne phareng hynrei ki ïakhun lulu lele ban kren thohmut thohmat tang kat ban sngewthuh ki briew kiba nabar, hynrei da lei lei kin ym kren da la ka ktien lajong ïa ki nongwei namar ba ki tip shai ba kim nang ban kren ïa ka ktien Khasi. Kata ka dei ka akor ba ki sngewthuh haba ki briew nabar kim nang ban kren te ki ïa khana da ka ktien kaba ki lah ban sngewthuh khnang ban ïaid ryntih ka kam ka jam. Ha kawei pat ka liang lah ban kdew ba ki nongwei pat kim pyrshang ban kren ïa ka ktien Khasi, shiban namar ba ki tip ba ki paidbah Khasi ki long kiba donakor bad kin sa ïakren da kano kano ka ktien ban ïa sngewthuh lang. Hynrei lada marmlien kumta ka poi ka khep ba ki nongwei kim suitñiew ban kren Khasi lane ki lah ban ibeiñ bad iuhroit ruh ïa ki Khasi kiba ym lah ban kren ktien Hindi ne phareng.
Dei hangne ba donkam ïa ka pansara kaba marryngkat khnang ba yn ïa biang lang ha baroh ki liang. Kawei ka long ba yn pyneh rngiew ïa la ka ktien lajong bad kaba bud ka long ba ka ktien kan nang ïar shuh shuh. Kum ka nuksa ha ki thaiñ Laitumkhrah naduh mynshwa la ju tip ba ki lmun tang ban kren phareng wat para Khasi ruh, haduh ba la peit poh sa ki dkhar ki mynder ïa kane ka jinglong jingman ha Ri Khasi. Ki don ki dkhar ba la sah bun snem kiba angnud ban kren Khasi na ka bynta ban suk ha lynti syngkien ha ïew ha hat, hynrei bun na ki paidbah Khasi kim pyrshang ban leh ïa kata ba na kata ka daw la shem ba ki dkhar kiba la sah da ki phew snem ha kita ki thaiñ kim nang satia ban kren Khasi bad lada ki lah ruh ki shu kren madei mata. Hynrei lada nujor ha ïewduh bad sawdong ki shnong ba tawiar ha ka thaiñ, wat haduh Khyndailad, Mawbah, Mawprem, Pynthorumkhrah ter ter byllai ki dkhar kiba nang tiak tiak ban kren Khasi, khamtam lei lei ha ïewduh naduh ki Marwari, Bangali, Bihari, Nepali ter ter ki nang lut ban kren Khasi tiak tiak. Kumba la kdew hashwa ki paidbah ki dei ban sngewthuh ban pyneh rngiew ïa la ka ktien lajong bad ïa la ka longrynñieng shimet ba kumta yn sa ehrngiew ka jaitbynriew baroh kawei lada nang ban pynbiang pansara.
Ban pyrkhing than eh kum ki dkhar Assamese bad ki Mizo kiba ym treh ban kren da kiwei kiwei ki ktien ha la jaka lajong, te ka long khlem akor ïa kiba nabar ki nongwei shisngi. Jar la katta dei ban ai jingïaroh ba baroh ki jait dkhar na dewbah India ha ba ki poi sha Assam ki hap ban kren da ka ktien Assamese bad haba ki poi ha Mizoram kim banse ban pyrshang kren da ka ktien Mizo, hynrei te ki poi sha ka ban bijai ei la ka jingim ha ka imlang sahlang. Ka bynta ka ba donkam ka long ba dei ban da thew sawar ba ha kiba bun ki khep dei ban kren da la ka ktien Khasi lajong bad ha kiwei pat ki khep ba ym banse te dei ban pyrshang ban ïa khana da ka ktien kaba lah ban sngewthuh lang. Ïa ki nongwei kiba wankai shisngi ka biang ban kren da ka ktien Hindi ne phareng, lehse lah ban nam kum ito iwei I longkmie ha Sohra I ba batai shaphang ka Nohsngithiang ïa kiba shang suwari da ka ktien phareng kaba da pliah bad plih bha ka ktien phareng ba I kren. Hynrei ïa kito ki dkhar kiba wan trei bylla ne khaïi ne kiba sah na ka bynta ka kam ban shong shnong kham jlan ki dei ban sngewthuh bad ban nang ban kren ia ka ktien shnong lada dei ha Sohra, ha Jowai, ha Nongstoiñ, Mairang ne shano shano sha ki shnong Khasi, khamtam eh ha nongbah Shillong. Ki paidbah Khasi kim dei ban pynkjeh ïa ki dkhar ba ki bapli kim nang ban kren Khasi. Ki dei ban sngewthuh haba leit ïa lade sha dkhar ym lah ban kren da ka ktien lajong da leilei ruh bad hap ban kren da ka ktien Hindi ne phareng.
Ka jingshisha ka long ba ki Khasi ha ryngkat bad ki para riewlum ha ka thaiñ ki dei kiba rit paid bad ka jingheh paid jong ki dkhar ka long kaba la palat liam, ba wat hangne ha ki thaiñ rilum ruh ki la nang tyllep na ka por sha ka por. Lada ym kyndit bynriew noh kloi lan ka pateng bynriew riewlum kan sa kylla riewthor khlem pep ka por kan sa batai. Ka pateng mynta ka don ka jingkitkhlieh ba ha ka lawei ki pateng longdien kin ym kynnoh ba ngi la syntan ban kyrda ïa ka snap tynrai riewlum, ka snap tynrai Khasi. Ha ka ba sdang la ong ban sdang shwa da ka ktien bad mynta yn ïa poi sha ka bynta ba kongsan kaba dang don byllai ki nongmuna ban kdew ïa ka jinglong synjor ka rukom pyrkhat ha ki paidbah ha ka juk mynta. La dep kdew ïa ka Sohra ba da ki spah snem la tip paidbah da ka Cherrapunjee tat haduh ban da tuklar ka KSU, ba mynta la jwat ban weng namar ba ki paidbah lajong ruh ki lah myllen ïa kata.
