Kitdor H. Blah
Ngim donkam ban long ‘political’ than halor ka jingeh kaba ka economy jong ka ri India ka ïa kynduh mynta.Nga ong kumne namar ka daw bah hi ka dei ka jingsynshar donbor jong ka Ri USA. Te ba ngin shu ïashrut ïakdew kti para nong India katba kane ka ri Ïak Jakor pat ka leh donbor, ka i paw biej khyndiat. Hynrei haba u Myntri Rangbahduh jong ka Ri u kyntu ïa u paid nongshong shnong ban pynduna ïa ka jingpynlut, ban nai leit nai wan than, ban nai thied ksiar wat haba ka Rupee ka nang hiar arsut,bad kumta ter ter, te ka long kaba donkam ban kdew pat ïa ka jingdkoh ha ka rukom treikam jong ka Sorkar Pdeng kaba lah pynkhia shuh shuh ïa ngi ki nongshong shnong. Lada ka Sorkar ka jyn da treikam da kumwei pat ha kata ka Foreign Policy jong ka, bad ha ka Fiscal Policy jong ka, lehse ngin nym don ha kane ka khep kaba khim haduh katne.
Ka dawbah jong ka jinghiar ka Rupee ka dei beit ka ‘Dollar Reserve Currency’ lane ka jingdonkam jong ki Ri ban ïadie ïathied bad kiwei pat ki ri da kaba pyndonkam da ka pisa Dollar jong ka ri USA. Shuh shuh, khamtam eh ïa ka umphñiang kaba pynmih da ki Gulf Countries lane kitei ki Ri hapdeng pyrthei kiba don ha ki thaiñ Arabia bad Persia/Iran, bad kiwei ki ri kiba don hapoh ka kynhun OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) kiba don ka jingïateh soskular bad ka ri USA ban die ïa ka umphñiang ha ka pisa Dollar, lem bad kiwei pat ki ri ki bym ïateh soskular bad ka ri USA hynrei kiba pyndonkam pat da ka pisa Dollar ban ïadie ïathied umphñiang kum ka ri Canada. Kane ka pynbor ïa ka Ri India ban hap die ïa ki Rupee bad thied da ki Dollar ban ioh thied umphñiang.Te lada kiew dor ka umphñiang ‘crude oil’ ha pyrthei kum ha kane ka por jong ka thma ba mynta, ngim banse ban hap die kham bun shuh shuh ka pisa Rupee bad thied kham bun shuh shuh ka pisa Dollar. Te katkum ka “Law of Demand & Supply,” kane ka pynhiar dor ïa ka Rupee bad kumta ka pisa ruh ka lut kham kloi namar ngi hap thied ruh ïa ka Dollar bad kiwei pat ki pisa ban thied kiwei pat ki jingdonkam bapher bapher kum ka bam ka dih, ka ksiar, ki technology jong ki karkhana bapher bapher, ki sboh khyndew, bad kumta ter ter.
Nangta, ka don ruh kata ka ‘Balance of Payments’ kaba mut ka tarajur hapdeng ka jingthied jong ngi na kiwei ki ri lane ka Import bad ka jingdie jong ngi sha kiwei ki ri, lane ka Export. Ka don ruh kata ka ‘Current Account Deficit,’ kaba mut ka jingïapher hapdeng ka jingwan ki pisa Dollar na ka jingdie sha kiwei ki ri bad ka jingmih ka pisa Rupee ban thied na kiwei ki ri. Haba ka hiar ka Rupee, ka dor ba ngi thied mar na kiwei ki ri ruh ka kham rem, te ngi dang lut shuh shuh ki Rupee ban thied Dollar kham bun. Te kane ka pynheh shuh shuh ïa ka Current Account Deficit. Hooid, ha kawei ka liang pat, haba ka hiar dor ka Rupee, ka dor jong ki mar ki mata ba ngi die sha kiwei ki ri ruh ka hiar, te kamut ki mar ki mata ki lah ban kham ïaid ïew. Hynrei kane ruh pat ka shah ktah noh ha ka Tariff kaba heh jong ka US bad ruh ha ka jingkiew dor hapoh ri lajong ban pynmih ïa kine ki mar ki mata, lyngba ka jingkiew dor jong ka umphñiang hapoh ri. Te ngin peit ia ki jingdkoh treikam jong ka Sorkar Pdeng kaba lah pynjur shuh shuh ïa ka jinghiar dor jong ka pisa Rupee ha kane ka khep.
To ngin kynmaw ba ka lah ju long ba ha shisien ka por, kumba 80% jong ka umphñiang crude oil kaba ka Ri India ka thied, ka wan na ka ri Iran. Bad ka Iran ka dei kawei na ki khyndiat tylli ki ri na kiba ngi lah ban thied umphñiang khlem da pyndonkam da ka US Dollar. Ngi lah ban thied umphñiang crude oil na Iran da ka pisa Rupee ruh. Hynrei da ka jingbthah donbor jong ka US, ngim ioh jingbit shuh ban thied umphñiang na Iran ne na ka Russia, bad kane ka dei ka dawbah jong ka jinghiar dor ka Rupee mynta, khamtam haba kum kane ka khep ba ka dor umphñiang ka lah kiew bha namar jong ka thma hangthie ha thaiñ Arabia bad Iran. Te ka jingdkoh jong ka jingtreikam jong ka sorkar pdeng ka long ha ka Foreign Policy shuwa nyngkong, lane ha ka jingïadei bad kiwei ki Ri. Ka sorkar pdeng ka lah noh palat sha ka jingïadei bad ka Israel bad ka USA hapdeng kane ka thma, haduh ba ngi kloi ban sangeh thied umphñiang na ka Iran bad Russia.Te mynta ngim banse ban thied umphñiang ha ka dor kaba heh da kaba thied ïa ka pisa Dollar.
Shuh shuh, ngi lah jem khnap hakhmat ka US ha kaba wat dang ar snem mynshuwa, ngi buh tariff kaba heh ïa ki ba bun ki tiar ba wan na US naduh 39% haduh 100% ruh, bad ka US ka buh tariff ba duna bha naduh 0% haduh 13% eiei ïa ki tiar ba ngi die sha ka. Mynta pat, ngim banse ban buh tariff kaba duna bha ïa ki tiar ba wan na US bad ka US ka buh tariff naduh 18% shaduh 50% eiei ha kane ka shi snem ba la ïaid. Te kane ruh ka lah ktah ïa kata ka tarajur jingdie jingthied jong ngi, ha kaba ka lah kham hiar ka jingdie namar ka ïew ba heh duh ka jong ngi ka dei hi ka US. Shuh shuh, ka jingkiewdor ba mynta jong ka umphñiang hapoh ri pat, kan pynkiew dor ïa ki mar ki mata, bad ka mut ka ‘cost of production’ lane ka dor ban pynmih ïa ki mar ki mata ruh kan kiew, te kumta ka dor die ruh kan kiew. Te kumta, ka Jingdie lane Export Sales jong ngi ka lah ban hiar shuh shuh, nalor ba ka tariff na US ka lah heh lypa lah shi snem tam mynta. Kane baroh ka dei ka jingdkoh jong ka jingtreikam ka sorkar pdeng ha ka Foreign Policy ba ngi shah jem khnap ha ka jingle donbor jong ka US.
Te mynta ngin peit ïa ka Fiscal Policy jong ka Sorkar. Ka long kaba sngew thamula ba ha ka por ba ka crude oil ka lah hiar na ka 100 tam dollar shi barrel sha ka 52 dollar shi barrel ha u snem 2014-15, bad shaduh ka 44 dollar shi barrel ha u snem 2016, ka sorkar pat ka lah pynkiew ïa ka Excise Duty na ka 9.48 tyngka shi litre sha ka 12.5 tyng-ka shi litre, bad nangta shaduh ka 21.48 tyngka shi litre ha kitei kijuh ki snem. Nangta, ha u snem 2020, ka dor umphñiang crude oil ka lah hiar biang sha ka 42 dollar shi barrel bad ki ri baroh ki lah ioh ban pynhiar ïa ka dor umphñiang na ka bynta u luk u lak, hynrei ka dor umphñiang hapoh ka ri India pat ka khlem hiar. Pynban ka sorkar ka lah pynkiew ïa ka Excise Duty shaduh ka 32 tyngka shi litre bad ka dor umphñiang ba thied u luk u lak ka la long beit kaba rem bad kaba kiew shi kiew.
Ka jingiohlum khajna na kane ka jingpynkiew ia ka Excise Duty wat ha ki por ba hiar dor ka crude oil ruh, naduh u snem 2016 haduh 2025-26, ka lah poi sha ka 28 lakh tam klur tyngka. Shaei ka jah kata ka jinglum khajna ba 28 lak tam klur tyngka? Balei ka sorkar kam lah ban pyndonkam da kata ka pisa ban long kum ka ‘Cushion’ lane jingïada ban pynduna ïa ka dor umphñiang hapoh ri, khnang ban pynduna ïa ka inflation lane jingkiew dor ki mar ki mata hapoh ri, khnang ba ki dor jong ki mar ki mata kiba ngi die shabar ruh, kin kham duna bad ngin kham kiew ka jingdie shabar ri? Hynrei kata ka pisa ka lah lut noh namar lah pyndonkam ïa ka ban siew ïa kiwei pat ki jinglut jingsep. Te lehse ka sorkar pdeng ka lah don lypa ïa kita ki ‘committed expenditure’ lane ki kam pynroi kiba ka lah hap ban pynlut. Hynrei ka jingkylli pat ka long balei pat ba ha kajuh ka por ba ka sorkar ka pynkiew ïa kata ka Excise Duty, ka sorkar ka lah pynhiar pat ïa ka jinglum khajna halor ki company lane ka corporate tax naduh u snem 2019 na ka 30% sha ka 22% bad sha ka 18%? Hato kane kam dei ka jingdkoh ha ka jingtreikam ha kaba ki company lane corporate sector ki iohnong, bad ka jinglum pisa jong ka sorkar pat na ka Excise Duty kaba heh baroh shi katta, kam lah ban ïarap ïa ngi ha kane ka por kaba mynta?