Bhogtoram Mawroh
Ka jingklumar kaba la jia ha ka por jong ka jingïalang paidbah jong ka KSU ka long kaba sngewsih shisha. Ka jingïapyndonkam da ka bor kam lah ban shah pdiang, namar ha kaba kut kan ktah pynban ïa ka imlang sahlang jong ki paidbah trai shnong. Haba ngi peit kyrpang ïa kane ka jingïalang, la pynlong ïa ka halor san tylli ki jingdawa, kata: ban pynbha bad pynbeit thymmai ïa ki rukom treikam jong ka MPSC bad DSC khnang ban pynduh ïa ka bamsap bad ka jingïapynshongdor ïa ki briew ba la ithuh, bad ban pynthikna ïa ki jingthungkam kiba hok; ban pyntreikam shwa ïa ka Meghalaya Residents Safety and Security Act (MRSSA), 2016 haduh ban ioh pyntreikam ïa ka ILP; ban pyntreikam ïa ka Migrant Workmen Act, 2020 kaba la shah pynkylla; ban shimkhia ïa ki jingud bad jingeh kiba ïadei bad ka rukom treikam bad ka jingpynïaid ïa ka jingthungkam ha NEIGRIHMS; bad ban pynduh noh ïa ka public hearing kaba ïadei bad ki project jong ka Shree Cement ha East Jaintia Hills.
Mynta ba ka sorkar ka la khot ïa ka seng samla pule ban ïakren, ka don ka jingkyrmen ba, watla ym baroh, hynrei ha ki katto katne na kine ki jingdawa yn lah ban ïoh ïa ka jingpynbeit ne ka jingïaid shakhmat. Don ki jingdawa kiba lah ban long kiba eh khyndiat ïa ka sorkar ban pdiang da lade hi, kum ka ILP, hynrei don pat kiwei kiba ka sorkar ka lah ban pdiang bad pyntreikam khlem da don bun ki jingeh.
Ka jingdawa kaba ka sorkar ka lah ban pdiang bad pyntreikam khlem da don bun ki jingeh ka long ban pynduh noh ïa ka public hearing jong ka Shree Cement, kaba long tang ka jingïalang kaba shu pyni dur. Ki don ki sakhi kiba biang ban pyni ba ka public hearing kam shym la long ha ka rukom kaba hok bad kaba laitluid. Kan long kaba bha tam ïa baroh lada ka sorkar ka pynduh noh ïa ka public hearing kaba la long ha ka 31 tarik Naitung, bad kan pynbna ïa ka public hearing kaba thymmai ha kaba baroh ki nongïadon bynta kin ïoh ban shim bynta laitluid, khlem kano kano ka jingsheptieng ne jingpynbor.
Ka Jaiñtia Students’ Union (JSU) ka la dep aiti ïa ka application sha ka National Green Tribunal, ban pyrshah ïa ka project tih maw-lieh jong ka Shree Cement ha East Jaintia Hills. Ka jingbymkwah jong ka sorkar ban pynduh noh ïa ka public hearing ka long kaba pynkulmar jingmut shisha, namar kane ka dei ka jingdawa kaba suk tam ïa ka sorkar ban pdiang (Haba yn pynmih ïa kane ka jingthoh, nga kyrmen ba ka sorkar kan la dep leh ïa kata). Ha ka jingshisha, nga hi nga pyrkhat ba ka jingklumar kan ym shym la jia, lada ka sorkar ka la pynduh noh ïa ka public hearing naduh kaba sdang. Kane ka long kawei ka jingbakla saiñ pyrthei kaba khraw jong ka sorkar.
Haba ngi peit ïa kiwei pat ki jingdawa, kawei kaba ïadei bad ka jingpynlong ïa ki lad ki lynti ban khanglad ïa ka jingwan rung paidbah, khamtam eh ka ILP, ka la long kawei na ki mat kiba la neh slem tam, bad bunsien la don ki jingïakynad bad ka jingïapyndonkam da ka bor halor kane ka mat. Ha ka jingsngew jong nga hi, la slem bha nga ym shym la kyrshan ïa kane ka jingdawa, namar ki report jong ka Census ki la pyni shai ba ka jingdon jong ki briew kiba ym dei ki trai shnong ka jylla ka la ïai hiar na kawei ka Census sha kawei pat. Ha ka Census 1971, ki la long kumba 20%, hynrei mynta ki la hiar sha tang kumba 13%.
Hynrei, ka jingpyrkhat hapdeng paidbah ka long beit ba ka jingwan rung be-aiñ sha ka jylla ka dang nang kiew. Ha kine ki bnai kiba la dep, la don ki jingïathuh khubor shaphang ki nongshong shnong Bangladesh kiba la shah kem ha ki thaiñ khappud jong ka Meghalaya, haba ki dang rung sha ka jylla lane haba ki pyrshang ban pyndonkam ïa ka jylla kum ka lynti ban leit phai sha la ka ri. Nga artatien ba kane ka jingwan rung ka la jia slem bha. Hynrei, balei kane kam paw ha ki jingkheiñ jong ka Census? Ka jubab ka long kaba suk bha: kine ki nongwan rung kim shym la shong neh ha ka jylla.
Bun na kine ki nongwan rung ki pyndonkam ïa ka Meghalaya ban leit sha Assam lane, kaba kham lah ban long, sha kiwei pat ki bynta jong ka ri, khamtam sha ki nongbah kiba heh kum Delhi, Mumbai bad kiwei. Don katto katne ki shnong kiba don marjan bad u pud ri kiba la don lypa ka jingbun briew kiba ym dei ki trai shnong, kum ki shnong kiba don sawdong Ichamti bad Majai. Hynrei, ki nongwan rung kiba wan na shiliang pud ki long ki Muslim Bengali, katba ki briew kiba ym dei ki trai shnong kiba shong ha kine ki thaiñ ki long ki Hindu Bengali.
Haba la don ka jingïashun hapdeng ki Hindu Bengali bad ki Muslim Bengali, nga shem ba ka long kaba eh ban ngeit ba ki Hindu Bengali kin ai jaka rieh ne jingïada ïa ki Muslim Bengali ha ki shnong jong ki. Hynrei, lada don ki briew kiba kum kine, ki lah ban long ki nongshong shnong kiba la shong slem, bad kumta ym lah shu jer ïa ki kum ki nongwan rung be-aiñ. Kane ka ïadei bad kawei pat ka jingkhuslai jong nga.
Ka jingdon jong ki briew kiba ym dei ki trai shnong ka jylla la ju leh kumba ki dei ki nongshong shnong kyrdan ba-ar ha ka jylla, bad la pynkhate noh ïa ki ha ka bynta jong ki kam sorkar, ki kamai kajih ne kiwei ki lad jingïoh jingïeng, kumba ngi ïohi ha ka mat jong ki trading licence kaba ju mih man ka por. Kumta, lada pyntreikam ïa ka ILP, kan don ka jingpynshitom ne jingpynibor ïa ki briew kiba ym dei ki trai shnong kiba la shong neh ha ka jylla, namar yn ju peit kyrpang ïa ki, yn ju khmih bniah ïa ki kot ki sla jong ki, bad yn ju buh ïa ki ha ka jingma ban shah phah noh na ka jylla.
Namarkata, don ar tylli ki daw balei ba nga ngam shym la kyrshan ïa ka ILP mynshwa: ka jingkheinñ kaba kym kyrshan ïa ka jingdawa, bad nga khuslai ba ka jingpyntreikam ïa ka ILP kan pynbun ïa ka jingpynibor ïa ki briew kiba ym dei ki trai shnong kiba la shong neh ha ka jylla. Hynrei mynta nga la pynkylla ïa ka jingmut jong nga, bad nga ngeit ba dei ban pyntreikam ïa ka ILP ha ka jylla.
Ka daw kaba nyngkong, biang, ka ïadei bad ka jingkheiñ. Watla ka jingkheiñ ha ka kyrdan jylla ka pyni ba ka jingdon jong ki briew kiba ym dei ki trai shnong ka la hiar, hynrei ha ka thaiñ Garo pat ka jingdon jong ki ka la kiew. Kumta, ka jinghiar kaba paw ha ka jingkheiñ jong ka jylla ka pyni kham shai ïa ka jinglong jingman ha ka thaiñ Khasi, ha kaba ka jingdon jong ki briew kiba ym dei ki trai shnong ka la ïai hiar, hynrei kane kam long kumjuh ha ka thaiñ Garo.
Lada kane ka rukom kiew ka ïai bteng, kan don ki jingktah kiba sniew ha ka saiñpyrthei ïa ki trai shnong. Kane ka dei ka daw kaba don hapoh ka jingïakhih ban pynduh noh ïa ka bynta jong ki briew kiba ym dei ki trai shnong ha ki elekshon jong ki ADC. Hynrei, ngim lah ban pyntreikam ïa ka ILP tang ha ka thaiñ Garo. Lada yn pyntreikam ïa ka ILP, hap ban pyntreikam ïa ka ha baroh kawei ka jylla. Kumta, katkum ka jingkheiñ, ka jingdawa ban pyntreikam ïa ka ILP ka long kaba don nongrim bad kaba lah ban pdiang kum ka jingdawa kaba hok.
Ka daw kaba ar ka long namar ba don ki paralok jong nga kiba ym dei ki trai shnong kiba la ai jingmut ba kham bha ban pyntreikam ïa ka ILP, namar kane ka la long ka mat kaba la ju pyndonkam ban thmu ne pynibor ïa ki la slem bha. Ki ong ba namar ba kane ka kyndon kan treikam ïa kito kiba ym dei ki nongshong shnong ba neh jong ka jylla, ha ka por kaba slem, ki briew kiba ym dei ki trai shnong hynrei kiba la shong neh ha ka jylla kin lait na ka jingpynibor. Ha ka por kaba lyngkot, lah ban don katto katne ki jingeh, hynrei ha ka por kaba jrong, kan wanrah ïa ka jingsuk. Nga ruh nga ngeit ba kane ka mat la ju pyndonkam kum ka daw ne ka jingkynthup ban pynslem ïa ka roi ka par ha ka jylla, kum ka jingïapyrshah ïa ka railway, kaba donkam khnang ba ka Meghalaya kan ym shañiah palat ha Assam. Ka la poi ka por ban pynduh noh ïa kane ka daw shisha.
La ju don ka jingïakren ba ka ILP kam long kaba lah ban pyntreikam ha Meghalaya, namar ka jylla ka long ka lynti ïaid lyngba (transit state). Hynrei, kane ka lah ban pynbeit ha ka rukom kaba suk. Nuksa, lada don ka bus kaba kit ïa ki nongleit jingleit na Guwahati sha Silchar bad ka ïaid lyngba ka Meghalaya, ha ka checkpoint ka bus kan aiti ïa ka thup kyrteng jong baroh ki nongleit jingleit sha ki ophisar. Ki ophisar kin pynshisha ïa ki nongleit jingleit, kin buh ïa ka thup kyrteng bad kin phah ïa ka sha ka checkpoint kaba bud. Lah ban leh ïa kane ha ka rukom kaba suk, da kaba shim dur ïa ka thup kyrteng bad phah ïa ka sha ka checkpoint kaba bud lyngba WhatsApp. Haba ka bus ka poi sha ka checkpoint kaba bud, yn pynshisha biang ïa ka thup kyrteng. Lada don ki briew kiba ym don shuh ha ka thup kyrteng ha ka checkpoint kaba ar, lah ban kem ïa u nongñiah bus bad buh mukotduma pyrshah ïa u trai jong ka bus. Kane kan long kum ka jingmaham bad ka jingpynsheptieng ïa kito kiba thmu ban pynkheiñ ïa ka aiñ. Haba ïadei pat bad kito kiba wan rung sha ka jylla ban shong neh na ka bynta katto katne por, kin hap ban ïoh ïa ka ILP. Kumta, lada pyntreikam ïa ka ha kane ka rukom, ka jingeh ba ka jylla ka long ka lynti ïaid lyngba kan ym long shuh ka jingeh, namar kito kiba shu ïaid lyngba ka jylla kin ym donkam ban ïoh ILP.
Ka jingïalang paidbah jong ka KSU ka long ka jingmaham kaba khraw ïa ka sorkar, namar kane kam dei tang ka mat kaba ïadei bad ka jingpynkheiñ aiñ. Bun ki briew lah ban ym kyrshan ïa ka jingïapyndonkam da ka bor, hynrei ki kyrshan pat ïa ki jingdawa. Don ruh ki briew kiba ym dei ki trai shnong kiba lah ban dang mih noh na ka jylla, hynrei bun kin dang sah namar kim don kawei pat ka jaka ban leit. Kumta, wat lada yn ieh beiñ ïa ka jingdawa ILP mynta na ka daw ba la jia ka jingklumar ha ka por jong ka jingïalang paidbah, kan mih biang ha kawei pat ka por ha ka lawei.
Ka jingkyrpad jong u Himanta Biswa Sarma ban kyntu ïa ki briew kiba la wan sah ha Assam na kiwei pat ki jylla ban thoh Assamese kum ka ktien kmie jong ki ha ka Census kaban sa wan, ka pyni ba ym dei tang ki nongwan rung be-aiñ na shiliang pud kiba pynkylla ïa ka jinglong briew jong ka jylla, hynrei ki briew kiba wan na kiwei pat ki jylla jong ka ri ruh ki don bynta ha kane. Ka Arunachal Pradesh ruh ka mad ïa ki jingïakynad halor kane ka mat, bad tang katto katne bnai mynshwa, u MP barim jong ka Arunachal Pradesh, Nabam Rebia, u la dawa ban pynrung ïa ka Arunachal Pradesh hapoh ka Sixth Schedule bad ban pynkylla ïa ka Article 371-H jong ka Constitution of India, khnang ban ïada ïa ki hok halor ka khyndew jong ki trai shnong ha ka jylla.
Haduh katno por ngin shah bat kum ki mraw da kane ka mat, bad haduh katno por yn lehbein ïa ki briew kiba ym dei ki trai shnong kiba la shong neh ha ka jylla? Ha ka lawei, kano kano ka jingïakhih ka lah ban nang jur bad nang khluit, bad lada ka tam ïa u pud kumba la jia ha Manipur, kan long kaba eh shisha ban pynbeit pat ïa ka jinglong jingman. Ngi dei ban kiar na kaba poi sha kata ka bynta.
(Ki jingpynpaw ha kane ka jingthoh ki dei tang ki jingpyrkhat jong u nongthoh bad kim pynpaw, ha kano kano ka rukom, ïa ka jingïeng lane ka jingmut jong kano kano ka seng ne ka jingïatreilang kaba u don jingïadei
