Raphael Warjri
Ha kata ka rukom la khyllem daiñ-ly-daiñ ka Ri China ha ka buitpoh ka Ri Bilat ka ba la ioh ban synshar suk da kaba pyntroiñ ïa ki khun samla jong ka Ri China.Kane kajuh ka rukom ka jia sha ki ri sepngi kum ha Columbia, Mexico, Ecuador, nangta pat sha ri mihngi kum ha Myanmar, Afghanistan, Vietnam bad haba phai sha ka thaiñ shatei lammihngi ka Ri India ka dei ha Manipur bad Mizoram. Ha kane ka kam khaiï aphin ka don ka jingïasylla hapdeng ki heh saipan, ki heh sorkar, ki runar, ki thei nuti haduh kiba khaii tuh khamtam ha ki jaka kiba dei ha khappud jong ki ar ne lai tylli ki ri. Kumta ka khappud na Mizoram, Cachar ha Assam na ka liang ka Ri India ka ïa tyngkhuh bad ki artylli ki Ri, kata ka Myanmar bad Bangladesh.Kane ka jaka ka dei kata ka Laidong Ksiar ne Golden Triangle kaba ailad ïa ki runar ba ki lah ban rynsied na kawei ka Ri sha kawei pat da kaba suk haba jia ryngkhat ba ki hap ha ka jingsyier ban shah khynra ne shah kem na kano kano ka Ri na ka bynta ki kam bymman jongki. Kumta kane ka khaiï tuh ïa u aphin ka syntuid ha kine ki lai tylli ki ri, ka India, Myanmar bad Bangladesh bad ka saphriang sha kylleng ki jaka hapoh kita ki laitylli ki Ri bad ka lah ruh ban pur sha kiwei kiwei ki Ri ba marjan ba kumta ka kam sniew kam bymman na u aphin ka long kaba shyrkhei haduh katta katta.
Ka ktem kynshew aphin jong kawei ka kynhun riew bymman ka lah ban don ha baroh lai tylli ki Ri India, Bangladesh bad Myanmar. Ka bynthuiñ (network) ka kynthup ïa baroh kita ki kam sniew ba la ñiewtang naduh u aphin kum ka tyllong, ka khaiï tuh, ka tuh ka thiem, ka klop ka bamsap, ka awria ka khaiï kynthei, ka pyniap briew bad baroh ki kynja kam bymman. Ki briew baroh kiba don kti ha kine ki kam ki dei ki juh ki briew ki ba synrop ïa lade bad ki seng banbor (pressure group), ki seng samla, ki seng bhalang, ki sengniam, ki seng saiñpyrthei bad kumta ter ter. Kumta lada don ka jingsyier ha kawei ka Ri ki la ïa sylla bad kijuh ki briew ha kawei pat ka Ri ban kynting noh ïa baroh ki martuh na kawei ka Ri sha kawei pat. Kumta shi kumta ki ïai san ka jinglong jingman ha kata ka khaiï tuh ba kano kano ka Ri ruh kim lah ban khynra ne pynduh jait. Na kata ka daw ba ka ïai thnem lyngba ki ryta kata ka khaiï tuh ha kata ka sdad laidong ba phiah ïa ki laitylli ki Ri, ka Ri India, Burma bad Bangladesh naduh mynnor. Kaei kaba la jia mynta ha jylla Meghalaya ka long ka ba shyrkhei haduh katta katta ba la jwat ban teh lakam da ka sorkar ne ki sengbhalang, ki iktiar shnong iktiar thaw lane wat ha la ki longïing longsem ruh.
Lehse ka sorkar Meghalaya shimet kan ym lah ban kyrda ïa ka jingwanrah tuh ïa u aphin sha ka jylla, namar lada ki nongkhaiï tuh kim lait na ka lynti ba dei ban ïaid, ki lah ban prong na khlaw ne ïaid kyllain na kino kino ki jaka ba ym lah ban swar da kino kino ki iktiar shnong ne iktiar sorkar. Wat lada ka jaka ba takhuh ha sdad dei ka jylla Assam makna ruh kine ki artylli ki jylla kin ym lah ban swar ne thwet ïa ka shalan tuh ïa u aphin. Kumta la donkam hi da ka shlem treikam na ka sorkar kmie ka ban lam khmat ha ryngkat ka jingïatreilang jong ki jylla na thaiñ shatei lammihngi nalor ka Meghalaya bad Assam. Katkum ba jurip na ki jaka ba jyllei bha ka khaii tuh ïa ki kynja aphin bad kiwei kiwei ki martuh la shem ba kata ka sdad ba ïasnoh ka India Bangladesh bad Burma ka dei kawei na ki ba suk tam ia ki kam shalan tuh ban ka ba synjor palat ka pahara na ki iktiar sorkar. Dei na kata ka daw ba ha ki phew snem ba la leit u aphin u la kynrei palt liam ha Manipur bad Mizoram bad mynta u la kiew stet ha jylla Meghalaya ruh haduh ba la poi ha tmier jong ka jingma kaba khraw tam.
Ka buit apktem (strategy) jong ki kynhun tyngkan ïa ki kynja aphin ha kaba ïa dei ban khmih ïa ka jingrungtuh u aphin sha ki jylla lyngba ki lynti kiba par lyngba shibun tylli ki jylla, ki dei ban synrop lang naduh kaba lum jingtip jar jar, kaba pynap ki pulit na baroh ki jylla, kaba swar na pajih, kaba thwet ha ki thaiñ khappud, kaba buddien ïa ka rukom kynshew pisa buhrieh, bad kaba ïatreilang ki paidbynriew na la ki jylla lajong. Ha Ri India ki kynhun sorkar kum ka Narcotics Control Bureau, ki pulit na jylla, ki pulit ïada khaiï martuh (Customs) ki pyrton shipai kiba baroh lang kin trei synrop hapoh ka jylli pudker (framework) jong ka aiñ ba pyrkhing ïa ka khaiï bad shalan aphin ba tip kum ka Narcotic Drugs and Psychotropic Substances Act.
Ki buit apktem ba kongsan ki long kum kaba swar ban lum jingtip naba rieh, ka ba pyrman na ki khappud jong ki jylla bad kaba pahara bniah na ki lynti syngkien, ka ba ïatreilang ki jylla ba markhap, kaba swar na ki khappud jong ki jylla ba markhap da baroh artylli ki jylla, kaba tohkit ïa ka thup kynshew pisa ban pyrkhing ha ka rukom sei bad thep tyngka, kaba pynkhreh lypa ïa ki aiñ kiba dei ban pynap shrip lypa, kaba ïashim bynta ki parashnong parathaw na ki jylla ba markhap bad ha ka juk mynta da kaba shim kabu na ka stadmaian ka juk mynta kaba lah ban aibuit aibor ki ba biang bad ba stet tam na ka bynta ban tyngkan ïa kino ki jingjia kiba lah ban shlei khlem lah ban teh lakam.