D H Kharkongor
Ngi imat kumba ngi im ha ka juk lane ha ka patengbynriew kaba uba bun u pyrkhat beit thik tang ïa la ka jong ka bit ka biang lane tang ïa la ka jong ka suk ka saiñ (convenient). Ka paw kumta, la ha kano kano ka liang. Ka ïa kaba ym sngewpher ne ym sngewrem shuh wat ban pynsajia (inconvenient) pat de ïa kiwei, kata, tang namar kata ka jingangnud than eh ïa la ka jong ka suk ka saiñ lane ka bit ka biang. Ka ïa jong ka jingbymsngewpap shuh ban shim kabu (exploit) ïa kiba ngi dei pynban ban sngewsynnei lane sngewlem, kat ban lehisynei.Ka imat kumba ka ïa jong ka jingïabit ïabianglang ka lahkut. Te namar kata ngim dei ban sngewphylla lada don kiba shim kabu pynban wat hapdeng kane ka jinghiran. Ki ban sa shim kabu, da ki rukom ki bapher bapher. Ki ban sa nang khñiot beiñ pynban ïa u kupshiliang u semshiliang, ba shida mynsiem.
Kane ka jingïakynnad, kaba hangtai ha ‘West Asia’, ka lah ban kut noh shibit hi hynrei ka jinghiran kaba lah sdang, kaba na ka daw ka jong ka, kan nym pat kut. Ka jinghiran kan nym pat kut wat lada ka dor jong ka ‘Crude Oil’ kan hiar arsut biangnoh na ka dor kaba kumba shitaiew shwa. Nga ngeit kan dang shim por ïa ka ‘Crude Oil’ ba kan hiar ïa ka 100 $ shi ‘barrel’. Kan nym hiar biang pat ruh tad haduh ka dor kaba ha shwa jong kane ka jingïakynad. Ka jinghiran ka la nangkhraw wei haba hiardor sa ka tyngka jong ka India, kata, ynda haba ïa nujor ïa ka bad ka ‘Dollar’.
Kumta ngin nym lah lait na ka jinghiran wei ba ngin nym lait na ka jingkiew jong ka dor jong ka kit ka bah (Transportation Cost) kaba na ka daw jong ka jingkiewdor ka ‘umphñiang kali’ kata, ka Diesel. Lehse ha shwa ban kut u Jylliew ba baroh ki mar ki mata kin sa kiewdor. Kaba katno tam ïangi kiba ym don da kawei pat de ka lad ka lynti lait na ka kit ka bah kaba da ki ‘Truck’ lane thik tang da ka ‘Road Transport’. Nga artatien shikatdei eh ba kan hiar biang ka dor ka jong ki mar ki mata, wei haba ka la kiew. Kaba katno tam ka dor jong ka ‘shong kali kamai’. Ka ‘shong kali kamai’ ka kiewdor ha ka por jong ka khlam COVID-19. Hana, watla ka khlam COVID-19 ka lahkut pynban kato ka dor ‘shong kali kamai’ pat de ka neh sah kumjuh tad haduh mynta mynne. Hana, ka khlem hiar biang noh hi ruh wat ynda haba ïashong thynñian biang, kata, kumba ïatynñian hashwa jong ka khlam COVID-19.
Ha kaba ïadei kyrpang bad ka dor ‘shong kali kamai’ ba ngam lah khlem da sngewsammut. Nga sammut namar nga la shem ba ka jingkiewdor jong ka ‘Petrol’ ka dei pynban ka ‘Kabu Ksiar’ ïa ki trai lane ïa ki nongñiah ‘Kali Kamai’. Ka ‘Kabu Ksiar’ kaba namar kane ka ‘Shared System’, kata, ïa ki ‘Local Taxi’ lem bad ki ‘Regional Taxi’, kiba dei ban kamai beit thik tang katkum ka ‘Seating Capacity’. Tang kum ka nuksa ba lada ka ‘Petrol’ kan kiewdor da 3 tyngka shi liter ki pat kin pynkiew ïa ka dor shong kali ym duna ïa ka 5 tyngka shi khlieh briew, kata, ynda haba kyntiew shong lang 4 ngut ki nongshong kali (Passengers) bad wat lada ka shi ‘trip’ ka jong ki kam palat ïa ka 12 Km. Ki te ki pynlut tam tang kumba 3 tyngka (na ka bynta kata ka shi trip, kaba tang hapoh 12 Km, kaba lut ruh tang kumba 1 Liter ka Petrol) katba ki ioh myntoi (Profit) tam pat de haduh 20 tyngka ( 5 X 4) na kata ka jingkiewdor jong ka Petrol da 3 tyng-ka shi liter. Hynrei shen shen pat kin sa poi ban kyntiew haduh 5 ngut ki nongshong kali ba kumta ka jingmyntoi (Gain /Profit) ka jong ki kan sa long haduh 25 tyngka na man la ka ‘trip’.
Kane ka dei kawei na ki daw ba kiba ju leit ju wan beit thik tang wei briew kimbanse ban ïa phaikhmat kyrpang lem noh (khamtam ynda haba rang ba rkhiang) sha kiba kamai kyrpang da ki kali ‘arshaka’ kata, katba kim pat ïoh lad ban don noh la ka jong ka ‘kali arshaka’. Kaba katno tam ïa kiba sngewthuh ïa ka jingkordor jong ka por. Ka jingsepei jong ka por, kaba namar ka jingdheng kali, ka dei kawei de ka daw ba sa ïaibun haduh katne katne ki kali ‘arshaka’, khamtam ki ‘scooty’. Hapoh Sor ki ‘arshaka’ kin nang bun wei ba ka dor ‘shong kali kamai’ kan ïai kiew katta kaba kiewdor ka ‘Petrol’. Ki ‘arshaka’ kin sa nang bun ynda haba wat kiba don ‘saw shaka’ ruh kin sa poi pyndonkam beit noh thik tang da ki ‘arshaka’, kata, ynda haba ki leit ki wan tang weibriew bad tang hapoh u pud u sam jong ka Sor. Kin pyndonkam ïa ka ‘saw shaka’ ka jong ki tang ynda haba ki donkam ban ïaleit ïawan lang shiïng shisem, sha ki jingleit jingwan kiba kham kyrpang.
Wat tang ha ka leit ka wan shwa ruh ba ym duh ki ban shim kabu pynban. Ynda kumta ym lah khlem da sngewsynei ïa kiba duna ka ioh ka kot ne ki bym thikna ka kamai kajih. Kaba katno tam ïa ki kyndoi jakpoh. Ki bapli, tang namar ka ‘baishong kali’ ba kin sa hap ban wad bylla beit noh tang hapoh la ka shnong ka thaw.
