Raphael Warjri
Kawei ka bynta ba ki briew kim da poi pyrkhat than ha ba kren ïa ka jingngeit niam namar ba la rieh tngen ha ka rukom pyrkhat ba ym dei ban kynthoh lane pynrem ïa ka jingngeit kiwei.La pynksan ruh ba U Blei u dei ujuh ïa baroh hynrei khohñioh pat ban tehsong lang hajuh na ka bynta ka kam riewblei, namar ka jingshisha ka dei ban yn ïatylli mlon tang ha la ka jylli balang lajong. Kane ka rukom pyrkhat ruh ka dei ba la bsuh da ki phareng ha baroh ki bynriew ba ki la leit synshar donbor. Ha ba ki phareng ki la poi sha Ri Khasi naduh ki snem 1820, hynrei ym shym la wan kano kano ka balang ryng-kat bad ki tat haduh ynda wan u Thomas Jones ha u snem 1841. Ynda ka Balang Presbyterian ka la sdang suhthied sha ki shnong ki thaw kylleng ka Ri Khasi lyngba ki riewblei shitrhem na Ri Wales, ba ki phareng British ki sdang ban wanlam ïa ka Balang Anglican ne Church of England tat haduh u snem 1874. Ka shim por palat laiphew snem ïa ki nongsynshar donbor ba kin wanlam ïa ka balang lajong, wat lada ka la dep don lypa naduh u snem 1815 ha rithor Guwahati. Katkum ba ïathuh ki longshwa manshwa kata ka la jia namar ba ki phareng British ki kwah ban pynlong kyrpang ïa ka Balang Anglican tang na ka bynta ki phareng. Kim kwah ban ïa khleh lang bad ki paidbah Khasi namar ba ki kheiñ poh bad ñiew beiñ, katba ka balang Presbyterian da ki riewblei shitrhem na Ri Wales ka la kdup naphang ïa ki paidbah ka Ri Khasi. La ïathuh ruh ba don tang katto katne ki riewngeit Khasi ki ba rung ha ka balang Anglican, ki ba don ka jingïadei bad ki heh sorkar Bilat, kaba lah ban dei lyngba ka shongkha khleh lane na ka kyrdan ha ka kam ba kham kynsai.
Kane ka long pynban kum ban nujor ïa kiba khraw kyrdan bad ba poh kyrdan ha ka imlang sahlang. Wat lada khlem kam kumta namar ba dei ka jingngeit niam, hynrei ki dak ki shin ki paw tyngkreiñ ba tang kita kiba dei ki khun sahep khun mem kiba ioh kabu ban long dkhot ha ka balang Anglican. Kiwei kiwei kiba ym dei khun na u kpa phareng, ki lah ban dei ki riewtbit ha kino kino ki kam ba kynsai ba ki phareng ki ñiewkor, bad kloi ban ïa synrop lang ha la ka jylli ki kynrem lyndan. Ha kane ka rukom la paw noh kumba kiba kham khraw kyrdan la shah ban long dkhot ha ka balang Anglican, hynrei ïa kiwei te kim paiñ bad ki dei ban hun ban long dkhot ha ka balang Presbyterian. Ki longshwa manshwa ba dang ar ne lai pateng ryta ki dang ïathuh ba don byllai ki paid riewngeit Khristan kiba shah pyrkhing than ha ka balang Presbyterian ki hap ban leit riehtngen ha ka balang Anglican. Ka nongmuna ba tyng-kreiñ dei ba uwei na kita ki riew kynsai ka jaitbynriew dei u Myllung Soso Tham u ba la shah tait na ka jylli ki paid riewngeit balang Presbyterian namar ba u thoh ki kot ki ba kyntiew ïa ka saiñpyrkhat tynrai Khasi bad ïa byllai ki riti dustur Khasi ba la ioh pateng na ki longshwa manshwa. Ka sabut ka ba shynna ka dei u mawkyrteng ba sahnam jong u Myllung Soso Tham ha lum jingtep jong ka Balang Anglican u ban dang ïaineh shiryta.
Kumta ka long kyllaiñ bad jyrwit jyrwat palat kane ka rukom pynïaid ïa ka korbar ha imlang sahlang da ki phareng kiba dei ki kynrem lyndan ka sorkar Bilat. Ki riewtbit ba kynsai napdeng ki paidbah Khasi lada ki shah kyntait ne leh bym suitñiew ha ki rangbah balang ka Balang Presbyterian na kano ma ka daw, ki hap ban leit rieh tngen ha ka Balang Anglican. Lait na ki paid riewngeit Khristan, ki don ruh byllai ki kynrem lyndan ba dei na ka niam tynrai Khasi kiba la tyngshaiñ bad shynna ha la ka kam bad ha kiwei kiwei ki bynta jong ka jingtbit kyrpang, ki ïai ïeng skhem ha la ka nongrim Khasi nylla bad kim shah pynbieit ha ki phareng British ne Welsh kiba pynkiew skong tang ïa la ki balang Khristan lajong. Ka nongmuna ba tyngkreiñ eh dei u Babu Jeebon Roy Mairom bad katto katne ki rangbah Khasi, khamtam kito ki khathynriew ngut ki khun binong bishon kiba la seng ïa ka Seng Khasi. Kaei kaba thmu ban kdew hangne ka dei ba ki phareng ki long kiba sianti bad buitpoh katta katta ba kin pyrto ïa kaei kaei ka ba long na ka bynta ka jingmyntoi ïa lade bad ïuhroit bad khanglad pat ïa kaei kaei ka balong pyrshah ïa ki.
Ka long kaei kaei kaba ïa tip paidbah ba ki balang Khristan ki la tyllep ha kita ki por ba synshar ki phareng ka dei namar ba kino kino ki lad ioh myntoi na ka sorkar ki kham sbun mynsiem ban ai kabu ïa kito ki paidbah ki ba lah kylla sha ka balang Khristan. Kito kiba dang bat skhem ïa la ka niam tynrai Khasi, ki shah pyndik bad pynwit laitphew jait tang ban khang lad da ka jingthmu ban khring sha ka balang Khristan. Kawei kaba paw tyngkreiñ ka dei na ka jingpyrshang jong u Babu Jeebon Roy Mairom na ka bynta ban kyntiew ïa ki paidbynriew Khasi ha kiba bun ki liang jong ki lad pynroi bad kaba kongsan eh dei ka pule dangle. Ka sorkar Bilat ka seng skul ïa ki paidbah tang katba kin nang ban thoh ban pule ïa ka ktien phareng, khnang ba kin suk ïa lade ha kaba korbar kam ha ka synshar khadar. Kumta haba u Babu Jeebon Roy Mairom u la seng ïa ka shlem pule ha ki kyrdan ba kham sa kliar na ka bynta ki samla Khasi, ka sorkar Bilat ka la buh diengpyngkiang laiphewjait ban khanglad bad pyrkhing ïa kata ka jingthmu babha.
