Raphael Warjri
Ïa ka nam sniew jong ka Sorkar Bilat la saphriang ha kylleng ka pyrthei hynrei yn nai ïa tba ïa kaei kaba khlem ïasnoh bad ka Ri Khasi, tangba la kumno kumno donkam ban tip ïa ka jingshisha ka ba la jia ha Ri India. Ka Sorkar Bilat ka la pynduhjait ïa ki nongthaiñ jaiñ ha kylleng ki jylla ka Ri India khnang ban pynïaid ïew ïa ki karkhana jaiñ na Ri Bilat. Ka Sorkar Bilat ka la pynduh marbam ha Ri Bengal ha ka por thma bah na ka daw ban bsa ïa ki shipai kiba leit tur thma ha kylleng ka pyrthei, ba ju tip kum ka Bengal Famine ne ka Khlam Bangla. Ka Sorkar Bilat ka la knieh ïa u mawkordor ba kynsai tam ha pyrthei ba tip kum u Kohinoor ban tyngkai sha Ri Bilat haduh mynta mynne. Ka sorkar Bilat ka la thaw ïa ki rel ha kylleng ka Ri India na ka bynta ban suk ka kit ka bah ïa ki markordor na India sha la Ri Bilat. Kumta ter ter dang byllai kiei kiei kiba kum kita, bad kiba tam kyntait na kita baroh kiba la tei ha Ri India ne ha Ri Khasi ki long pat ka jingmyntoi ïa ki paidbah ha kiba bun ki liang. Ha nongbah Shillong ki don byllai ki jingtei ki ba sah kynmaw ïa ki phareng kum ka Ïing u Lat, ka Ïing Dorbar Thawaiñ ha Khyndailad kaba la pluh noh ha u snem 2004, ka ïingmane Presbyterian ha Mawkhar hajan Motphran ba la pynpra noh ha kaba la ïeng mynta da ka ïew Synod Complex, ka ïingmane balang Anglican ne All Saints’ Church, ka ïing Shillong Golf Club ha madan Golf Links, ha Pynthorumkhrah, ka ïing Pinewood Hotel bad byllai ki paki dulan ha kylleng ka sor Shillong bad ha ki katto katne ki jaka ha Ri Khasi.
Kine baroh ki jingtei kum ki lynti rel ha rithor India, la tei na ka bynta ka jingsuk bad jingshngaiñ jong ki kynrem lyndan phareng kiba dang sah bad trei ha Ri Khasi. Ynda ki phareng ki la hap ban phet iamrem hadien ba ioh laitluid ka Ri India, kita ki nongkynti (asset) baroh ki la phai kylla noh sha ka Sorkar jylla Assam bad sha ki shlem ba long trai ïa kita ki nongkynti. La dei ban kynmaw dngong ba kita ki nongkynti ba la tei ha ka khyndew jong ki kur Khasi ka khlem wanphai sha ki trai kur Khasi, hynrei la ioh pateng da ka sorkar jylla bad ki shlem ba pynïaid kam ia kita ki nongkynti. Ki nongkynti kiba poi hok sha ki tarimuluk dei tang ki ïingmane namar ba kiba korbar ïa ki kam balang ki dei ki paid riewniam Khasi. Ki nongkynti kyllum kum ka ïing Shillong Golf Club la pynïaid da ki briew ba khleh lang ki kynrem lyndan Khasi bad dkhar. Ki nongkynti ba pynphai sha ka sorkar jylla ha ka ba nyngkong la leh trai khlieh da ki myntri bad ki kher ki mer ka jylla Assam.Dei tat haduh ynda la ioh ïa ka jylla Meghalaya ha u snem 1972 ba ka sorkar ka dei da ki paradoh parasnam ba sa korbar hi da ki myntri bad ki kher ki mer na Ri Khasi. La kumno kumno kiba la duh ei la ka rikynti naduh ki longshwa manshwa dei ki kur Khasi, kum ki kur Nongkhlaw, kur Pyngrope, kur Kharkongor, kur Rumnong bad kumta ter ter. Ka la don ka jingïakhun ban ioh pynphai noh ïa la ki nongkynti jong ki kur bapher bapher, hynrei ka la jwat mynta namar ba ki dulir bad kiwei kiwei ki kyndon ba korbar ki dei ha ka hukum jong ka sorkar ba ki paidbah ki ïa kynduh mawsiang.
Lah ban jer ruh ba ka khwan bad ka rhah jyndei jong ki kher ki mer ki kynrem lyndan ka sorkar Bilat mynnor ka long da ki kam buitpoh laiphew jait.Kawei na ki nuksa kiba la ïathuh pateng ka dei ba ynda la jop thiaw ki phareng ban pynkylla niam ïa ki paidbah Khasi, ki la mana ba dei ban kyndiah na ki riti dustur ka niam Khasi, kynthup ïa ka ban die lilam noh ïa ki khor ki khriam ki ksiar ki ksah bad kiwei kiwei ki markordor namar ba lah ioh jingshai na ka balang Khristan. Ka jingthmu ba sha lyndet ka dei ban klun spah na baroh kita ki markordor khamtam ka ksiar ka ksah kaba dei ka mar ba kordor tam.Naduh hyndai la ju tip ba ka ksiar Khasi ha ba thew katkum ka juk bad stad tip mynta ka dei barabor arphewsaw karat (24 carat) katba ka ksiar jong kiwei kiwei ka duna na kata. Kumta ka paw ba ka ksiar Khasi ka dei kaba la saiñ bad phrang sani ban long ka ksiar nylla ka ba kordor tam na baroh ki jait ksiar ha kylleng ka pyrthei.
Lada buh jingkheiñ naduh kita ki por hyndai ba katno hajar ki longïing longsem Khasi kiba la kylla Khristan ba ki hap ban ïehnoh ïa la ka spah bah kum ka mar na ka ksiar nylla, ban pynduh pyndam syndon. Haba kdew ïa kata khlem da ñiew pat ïa ka spahbah jong ka riti dustur kaba la bijai ei, na ka daw ba ym shah shuh ban shad tynrai, ban put ban tem, ban rwai ban siaw ne kino kino ki snap tynrai Khasi ba la khang pyrkhing da ki balang Khristan. Katno shuh ba ki phareng ki la pynthame ïa ki paidbah Khasi ban long dkhot ha ka balang Khristan ba kin ioh klun kyrhai ka ksiar nylla kumba shoh tyndep. Nalor kata ki da hikai ba ka spah pyrthei kam long eiei hakhmat ka spah mynsiem, ynda ki la dep klun byllai kyrhai kata ka spah pyrthei na ki paidbah Khasi. Kumta shibun pateng bynriew ki paidbah Khasi ba la kylla Khristan ki la nang iai shoh tyndep bad thame pateng-la-pateng khlem kut shuh.
