D H Kharkongor
Ngi la ju mad ïa ka lyiur kaba ngim lah ban pynthikna. Ka lyiur kaba ha la ka jong ka ‘mon ba laitluid’. ñiuma ngi ju khmihlynti ba ka Lyiur kan wan poi biang por tangba ki don ki snem ba ka wan poi shwa ka por bad ki don ki snem kiba ka poi dier por. Ka long kumta bad ka ‘ïa’ ka jong ka ruh. Ki don ki snem ba ka Lyiur ka leit phai biang noh kham kloi bad ki don ki snem ba ka neh khamslem.Ki don ki snem ba ka bha jinglong bad ki don ki snem ba ka domriang.Te to ngin ïa kyrmen ba mynta u snem ngin ioh ïa ka lyiur lane ïa u ‘slap’ uba kumba u dei ban long, kata, wat lada ki stad ki jhad ki ngeit ba mynta ka snem u slap u lah ban kham duna, katba ka jingshit jinglhop kan kiew, wei ba une u dei u snem jong ka ‘Super El Nino’.
Ka lyiur ka la sdang, wat lada ka wan poi dier por. Ka lyiur kaba pyntneng ïakato ka jingshit bad ka jinglhop khyllah jong ka suiñbneng.Te to ngin ïa kyrmen ïa u slap uba kat ban jylliew, kumba dei rukom, ki thwei.Ngin ïakyrmen ïa u slap u ban lah ban pynneh baroh shisnem ïa ki tyllong um kiba kyrsoi napoh jong ka meiramew, kata, tad haduh ynda kan wan biang ka lyiur. Tangba nangne sha khmat ka long lehnohei ban khmih lynti ïa ka um slap kaba sngur khlir khlir kum mynnor, kata, mynba ka suiñbneng kam pat da jngut. Tangba ha kaba ïadei kyrpang bad ka thung ka tep ruh, khamtam eh ïa ki mar bam, ngin ïa kyrmen ïa u snem uba bha.Ngim banse ban kyrmen kumta wei ba ka suiñbneng ka la nang shit bad ka la nang lhop khyllah katta katba nangmih ki snem.Ka jinglong khyllah jong ka suiñbneng kaba namar ka jinglong kynsha ka jong ngi u khunbynriew. Ka jinglong khyllah jong ka suiñbneng kaba U Blei um don bynta.
Te wei ba ka lyiur ka la sdang ba ka jingpynjulor jong ka mariang ruh kam lait. Namar u slap khyllah ba ki sharing lum kiba la syllen bad kiba la shongsynjor noh kin sanang twa bum-shi-bum.Kumta ka khyndew, jong ki sharing lum kiba la dep shongsynjor bad kdang um, kan sa syntuid sha ki them ki thor lem bad baroh kiba don ha ka.Ka jingtuid noh ka jong ka pat de ruh kan sa pynthut pynwit sa ïa ka jingtuid laitluid ka jong ki um ki wah. Kumta kin sa don ki them ki ban sa mad ïa ka jingshlei um kaba khyllah. Yn sa don ka jingjulor, ka jingmynsaw bad wat ka jingduhnoh ïa ki mynsiem briew ba kordor. Kita baroh kim nym lait wei haba ngi la muslia shaba palat liam ïa ka meiramew.
Ngi la muslai shaba palat ïa ka meiramew kat haduh ba ka ruh kam banse shuh ban pynilem noh ïa la ka jong ka bor. Kumba leh mangi ïa ka ba ka ruh kan leh lem ïa ngi. Kan leh pat de ruh kham tyngeh. Ynda haba kan leh ngim dei pat de ban nam ba ka dei ka jngleh ka jong U Blei. Kaba katno tam ban nam ba kaba leh U Blei ka dei kaba bha. Ynnai pynbit thit ïa U Blei U bymdon bynta eiei ruh em bad kane ka jingmuslia pynjulor ka jong ngi ïa ka meiramew lane ïa ka meimariang, kaba U hi U la dep buhbeit buhryntih.
Ngi da duna shisha ka jingshemphang wat haba ngi la nangkiew ha ka jingtip. Ka long kumta wei haba ngim suitñiew ban phikir wat haba ngi lah sakhi kyndiang da la ki jong ki khmat.Kum ban shu ong noh ngi pynduh noh ïa ki dieng ki siej kiba mih kyrpang ha ki ranab lum, kiba ki thied ki jong ki, kiba pyiar shapoh kyndew ki ïarap ban bat pynskhem ïa ka khyndew. Ngi dang ïaitei bujli pat de ruh da ki ïing kiba bun mala, wat ha ka jaka kaba u bthong ruh u shem jingeh ban ïeng. Ngi dakhol lane ngi buhai wat ïa ki jyrsieh kiba wat ki blang ki masi ruh ki kyiar.
Te kumta ïa ki lum ngi tih pynmadan katba ïa ki them ngi pyndap. Lehnohei ka jingstad wei haba ngi khlong bad ngi weng noh pynban ïa ki mawbah kiba kyrshanpynskhem, kum ka kynroh, ïa ka sharing lum.Long lehnohei ka jingstadwei haba ngi pyndap khyndew lane pynduh pyndam pat de ïa ki them lane ïa ki ahor kiba dei ban kynshew kyrpang, hapoh jong ki, ïa ka um slap.Ngi tip ba kane ka dei kata ka ‘Seismic Zone V’ pynban ngi tei ki ïing bun mala wat ha ki sharing lum kiba sham sham bad ym tang ha ki ahor kiba kloi ban khih bad ban ngam. La ngi tip ïa kita pynban ngi pynapshrip dalade ïalade.
Ngim suitñiew wat haba la mana ba ka pateng kaba hadien jong ngi kansa mad ïa ka jingkyrduh um kaba shyrkhei. Ngim suitñiew wat lada ngi tip shai ba ka um kaba don shapoh jong ka meiramew (aquifers) ka la nang duna. Ngim shim khia ban pynneh pynsah lane sumar sukher kyrpang ïa ki sawdong sawkun jong ki tyllong um (catchment area). Ngim suitñiew hi ruh ban kynshew kyrpang ïa ka um slap jong ka lyiur. La ngi ud ngi nam ba ka suiñbneng ka la nang shit bad ka la nanglhop pynban ngim suitñiew ban pynneh pynsah ïa ki dieng ki siej. Ngi khuslai ïa ka koit ka khiah pynban ngi ber bih pat de ïa la ka jong ka bam ka dih. Ngi tih liewlep dalade ïalade wat haba ngi kum pyrkhat ba ngin im shyrta. ïa kine kiei kiei baroh U Blei um don bynta.